امنیت غذایی، خیریه‌ها و «نوآوری»/ انتخاب پروفسور نوروزی به‌عنوان قهرمان غذای فائو
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در پی برگزاری روز جهانی غذای ۲۰۲۶ با شعار «امروز نوآوری کن؛ فردا را تغذیه کن»، نام پروفسور علیرضا نوروزی، عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران، در فهرست «قهرمانان غذا»ی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) قرار گرفت. این انتخاب، پاسخی ایرانی به پرسش محوری امسال است: نوآوری برای تغذیهٔ فردا چه شکلی می‌تواند داشته باشد؟ پاسخ نوروزی نه یک محصول جدید و نه ابزاری کشاورزی، بلکه قابل‌مشاهده کردن دانش غذایی موجود است؛ کاری که پژوهش‌های کشاورزی ایران، از جمله مطالعات دربارهٔ سیستم قنات، را از انزوای زبانی بیرون می‌آورد و به مخزن جهانی آگریس فائو پیوند می‌دهد. همین یک نمونه نشان می‌دهد که امنیت غذایی فقط با تولید بیشتر غذا تأمین نمی‌شود؛ با دسترسی، دانش، عدالت و همکاری نهادهای مختلف نیز گره خورده است.
واقعیتی که انکارپذیر نیست
فائو شعار امسال را نه یک جملهٔ تبلیغاتی، بلکه دعوتی جدی به بازاندیشی در روش‌های تأمین غذای جهان مطرح کرده است. مجمع علمی و نوآوری سازمان فائو در سال ۲۰۲۶ تأکید کرد که «به‌کارگیری علم، فناوری و نوآوری برای ساختن نظام‌های کشاورزی-غذایی کارآمدتر، فراگیرتر، تاب‌آورتر و پایدارتر» ضروری است و «ترکیب تفکر آینده‌نگر با دانش سنتی» می‌تواند دسترسی همه را به غذای کافی، متنوع، ایمن و مغذی تضمین کند. اما فوریت این بحث را اعداد آشکار می‌کنند: بر اساس گزارش‌های سال ۲۰۲۶، حدود ۶۴۵ میلیون نفر با گرسنگی مواجه‌اند، بیش از ۲.۱ میلیارد نفر در وضعیت ناامنی غذایی متوسط یا شدید به سر می‌برند و ۲۶۶ میلیون نفر در ۴۷ کشور با ناامنی غذایی حاد دست‌وپنجه نرم می‌کنند. امنیت غذایی صرفاً یک هدف توسعه‌ای نیست؛ یک ضرورت فوری بشری است.
امنیت غذایی چیست؟
در گفتمان عمومی، امنیت غذایی اغلب با «دسترسی به غذای کافی» مترادف گرفته می‌شود، اما تعریف تخصصی آن غنی‌تر است: همه افراد، در همه اوقات، به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند تا نیازهای غذایی و ترجیحات خود را برای یک زندگی فعال و سالم برآورده کنند. این تعریف بر چهار رکن استوار است: موجود بودن غذا، دسترسی فیزیکی و اقتصادی، سلامت و ایمنی (مغذی بودن) و پایداری در طول زمان و در برابر بحران‌ها. صرفِ تولید انبوه کافی نیست؛ اگر غذا در دسترس باشد اما به دلیل فقر قابل خرید نباشد، اگر مغذی نباشد، یا اگر دسترسی با یک شوک اقتصادی فرو بریزد، امنیت غذایی واقعی محقق نشده است.
خیریه‌ها: حلقهٔ مکمل، نه جایگزین
نقش خیریه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد، نه جایگزینی برای وظایف حاکمیتی دولت‌ها، بلکه تکمیل‌کنندهٔ حیاتی آن است. دولت‌ها مسئول سیاست‌گذاری کلان و زیرساخت‌های پایدارند، اما لایه‌هایی از جامعه، به‌ویژه در شرایط تورم، بحران یا حوادث غیرمترقبه، از تورهای حمایتی رسمی جا می‌مانند. اینجاست که خیریه‌ها با انعطاف‌پذیری، نزدیکی به جامعهٔ محلی و توانایی شناسایی نیازهای پنهان وارد عمل می‌شوند. روایت «قهرمانان غذا» در کمپین امسال فائو دقیقاً بر همین نقش تأکید دارد: زنانی، مردانی و جوانانی که از طریق اقدامات غذایی، جوامع خود را توانمند می‌سازند. انتخاب نوروزی نیز نشان می‌دهد که این حلقهٔ مکمل فقط در توزیع غذا خلاصه نمی‌شود؛ در تولید و دسترس‌پذیر کردن دانش نیز کنشگران مدنی می‌توانند همان نقش پل‌ساز را ایفا کنند.
نوآوری نهادی و مشارکت خیریه‌ها: در مجمع علمی و نوآوری ۲۰۲۶، سازمان‌هایی مانند کاریتاس رم و جامعهٔ سنت اجیدیو در بحث‌های تخصصی حضور داشتند. این حضور نشان‌دهندهٔ به‌رسمیت شناخته شدن نقش خیریه‌ها به‌عنوان بازیگران نوآوری نهادی در نظام‌های غذایی است، نه فقط تأمین‌کنندگان کمک، بلکه مشارکت‌کنندگانی که می‌توانند در طراحی راه‌حل‌های پایدار سهم داشته باشند. این مجمع همچنین بر حاکمیت مسئولانهٔ داده و هوش مصنوعی، رویکرد «یک سلامت» و مدل‌های جدید تأمین مالی پژوهش و نوآوری کشاورزی تأکید کرد؛ موضوعاتی که نشان می‌دهند نوآوری برای «تغذیه فردا» نیازمند همکاری بین‌بخشی، شامل دولت، علم، بخش خصوصی و جامعهٔ مدنی، است.
قهرمانان غذا: از پولیکا تا تهران
«قهرمانان غذا» یک لقب نمادین نیست؛ تصویری از کنش‌های واقعی است: از کشاورزان و ماهیگیران تا دانشمندان، هنرمندان و رهبران اجتماعی. جامعهٔ پولیکا در ایتالیا به‌طور کلی به‌عنوان یک «قهرمان غذا» شناخته شده است؛ جامعه‌ای در منطقهٔ چیلنتو که با پاسداری از رژیم مدیترانه‌ای، به‌عنوان میراث ناملموس بشریت، نشان می‌دهد «میراث با قرار گرفتن پشت شیشه حفظ نمی‌شود؛ زمانی زنده می‌ماند که جوامع آن را تمرین کنند و نسل به نسل منتقل کنند». این تنوع خود یک استدلال است: نوآوری تنها در آزمایشگاه‌ها متولد نمی‌شود؛ در مزارع، آشپزخانه‌ها و درون جوامع محلی نیز رشد می‌کند.
در این فهرست، پروفسور علیرضا نوروزی از دانشگاه تهران نیز حضور دارد. انتخاب او نه به دلیل تولید غذا، بلکه به دلیل قابل‌مشاهده کردن دانش غذایی است؛ فائو تصریح می‌کند که او خودِ «دانش» را قابل‌مشاهده کرده است. داستان او در مجموعهٔ «صدای آگریس» با عنوان «از سرزمین دانش کهن تا مرزهای علم جهانی» منتشر شده و محوریت آن «ایجاد پیوند میان دانش کشاورزی کهن ایران با جامعهٔ علمی جهانی گسترده‌تر» است.
اواخر دههٔ ۱۹۹۰، نوروزی به‌عنوان کتابداری جوان در مرکز اطلاعات و مستندات ایران در تهران، پایگاه‌های بین‌المللی را برای یافتن پژوهش‌های دانشمندان کشاورزی ایران جست‌وجو کرد. نتیجه او را شگفت‌زده کرد: پژوهش‌های ایرانی وجود داشتند، دقیق، مرتبط با نیازهای محلی و در بسیاری از موارد بدیع، اما در پایگاه‌های بین‌المللی تقریباً هیچ نشانی از آن‌ها نبود. به زبان فارسی نوشته شده بودند، به‌طور نامنظم یا اصلاً نمایه نشده بودند و با استانداردهای فراداده‌ای همخوان نبودند. مشکل کمبود پژوهش نبود؛ مشکل این بود که پژوهش‌های ایرانی برای جهان علمی «نامرئی» بودند. نوروزی این وضعیت را «یک جهان کتاب‌شناختی موازی» توصیف می‌کند: «مشکل فکری نبود. دانش فارسی غنی و از نظر روش‌شناختی دقیق است، اما در جهانی موازی عمل می‌کند».
او مسیر متفاوتی را انتخاب کرد: به‌جای تولید دانش جدید، دانش موجود را قابل‌یافتن، قابل‌اشتراک‌گذاری و غیرقابل‌نادیده‌گرفتن کند. ابزار اصلی او فراداده است؛ یعنی «اطلاعات دربارهٔ اطلاعات»، همان چیزی که به یک پایگاه داده می‌گوید یک سند چه عنوانی دارد، چه کسی آن را نوشته، دربارهٔ چه موضوعی است و کجا می‌توان نسخهٔ کامل آن را یافت؛ درست مثل برچسب روی قفسهٔ کتابخانه که بدون آن، کتاب وجود دارد اما کسی نمی‌تواند آن را پیدا کند. به گفتهٔ نوروزی، «فراداده اسکلت نظام‌های دانش است؛ فرادادهٔ ضعیف به پژوهشِ نامرئی یا غیرقابل‌استفاده می‌انجامد».
او در همان مصاحبه، بارها مثال سیستم قنات را تکرار می‌کند: شبکه‌های زیرزمینی باستانی آبرسانی که هزاران سال کشاورزی را در مناطق خشک پایدار نگه داشته‌اند. پژوهش‌های تجربی ایرانی دربارهٔ هیدرولوژی، پایداری اجتماعی-اقتصادی و تاب‌آوری اقلیمی این سیستم‌ها بیشتر در نشریات فارسی‌زبان با حداقل نمایش بین‌المللی قفل مانده است؛ در حالی که به گفتهٔ او، «این مطالعات راهبردهای سازگاری عملی و کم‌هزینه را برای مناطقی که با کمبود آب مواجه‌اند، از آفریقای زیرصحرا تا آسیای مرکزی، ارائه می‌دهند».
آگریس: پلی به جهان علم
در این چارچوب، آگریس (نظام بین‌المللی علوم و فناوری کشاورزی) نقشی کلیدی ایفا می‌کند. این سامانه که بیش از پنج دهه زیر نظر فائو اداره می‌شود، بیش از ۱۶ میلیون رکورد از بیش از ۲۱۰۰ نهاد در بیش از ۱۶۰ کشور را گرد آورده است. آگریس به‌جای نگهداری متن کامل، فرادادهٔ پژوهش‌ها، از جمله «ادبیات خاکستری» مانند پایان‌نامه‌ها و گزارش‌های محلی، را گردآوری می‌کند و با تکیه بر واژگان چندزبانهٔ آگرووک، امکان جست‌وجو به ده‌ها زبان را فراهم می‌سازد.
نوروزی آن را «ستون فقرات دموکراتیک دانش کشاورزی جهانی» می‌نامد و می‌گوید: «بدون آن، یک کارآزمایی میدانیِ خوب‌طراحی‌شده در ایستگاه‌های کشاورزی منطقه‌ای ایران ممکن است هرگز پژوهش در آفریقا یا آمریکای لاتین را آگاه نکند». او در عین حال، هوش مصنوعی را نه جایگزین تخصص انسانی، بلکه تقویت‌کنندهٔ آن می‌داند و هشدار می‌دهد مدل‌های هوش مصنوعی «اغلب بر زبان‌های مسلط آموزش دیده‌اند و ممکن است اصطلاحات یا بافت محلی را نادرست تفسیر کنند»؛ راه‌حل پیشنهادی او «هوش مصنوعی با انسان در حلقه» است که در آن پیشنهادهای ماشین، مثلاً ترجمهٔ چکیده‌های فارسی یا عربی، توسط متخصصان محلی بازبینی می‌شود.
ایران در فهرست ۱۰۰ زن قهرمان: نکتهٔ قابل توجه اینکه نوروزی تنها ایرانیِ حاضر در میان قهرمانان غذای ۲۰۲۶ نیست. آزاده احمدی از اصفهان، بانوی کارآفرین و تسهیلگر توسعهٔ روستایی، در نخستین دورهٔ «۱۰۰ زن قهرمان در نظام‌های کشاورزی-غذایی و توسعهٔ روستایی» فائو انتخاب شد؛ انتخاب از میان بیش از ۶۰۰ نامزد از ۱۳۱ کشور. سفیر و نمایندهٔ دائم ایران در فائو این دستاورد را «صرفاً شخصی» ندانست و گفت: «موفقیت احمدی بازتاب تعهد ملی ما به زنان به‌عنوان نوآوران، کارآفرینان و محرکان امنیت غذایی و تاب‌آوری روستایی است». هم‌نشینی نوروزی و احمدی، حضور ایران را از یک داستان فردی فراتر می‌برد و نشان می‌دهد که سازوکارهای جهانی امنیت غذایی، هم‌زمان دو لایهٔ متفاوت اما مکمل را می‌بینند: زیرساخت دانش از یک سو، و کنشگری عملی در سطح پایه از سوی دیگر.
نوآوری در عمل: از «کشاورز به کشاورز» تا «غذا در مرتع»
نوآوری در امنیت غذایی لزوماً به فناوری‌های پیچیده نیاز ندارد؛ می‌تواند طراحی مدل‌های جدید مشارکت یا ترکیب دانش بومی با روش‌های نوین باشد. سازمان توسعهٔ بین‌المللی اتحادیهٔ تولیدکنندگان کشاورزی کبک، بازوی بین‌المللی این اتحادیه، بیش از ۳۰ سال است در کنار کشاورزان حدود ۱۵ کشور فعالیت می‌کند. مدل نوآورانهٔ آن‌ها نه انتقال یک‌طرفهٔ دانش، بلکه تبادل برابر میان کشاورزان است، کسانی که با چالش‌های مشابهی مانند سازگاری با تغییرات اقلیمی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این سازمان با تکیه بر شبکهٔ ۴۲ هزار نفری کشاورزان کبکی، بر بهبود شیوه‌های کشاورزی، افزایش فرصت‌ها برای زنان و جوانان روستایی و تقویت اقدام جمعی تمرکز دارد؛ نشانه‌ای از اینکه نوآوری می‌تواند در ساختار اجتماعی همکاری نهفته باشد، نه فقط در نهاده‌های فنی.
در سال ۲۰۲۶ که از سوی سازمان ملل به‌عنوان سال بین‌المللی مراتع و دام‌داران عشایری نام‌گذاری شده، فائو رویدادی با عنوان «آزمایشگاه غذا: شام با دام‌داران عشایری» برگزار کرد. دام‌داران عشایری قرن‌هاست با مدیریت مراتع، حفاظت از تنوع زیستی، حمایت از معیشت روستایی و تولید غذاهای مغذی، نقش حیاتی در نظام‌های غذایی ایفا می‌کنند. این رویداد با همکاری بنیاد «مردم و سرزمین‌ها» و با هدف به‌رسمیت شناختن نقش نظام‌های تولید عشایری در امنیت غذایی، تغذیه، نظارت زیست‌محیطی و هویت فرهنگی طراحی شده بود، نمونه‌ای روشن از اینکه نوآوری می‌تواند در قالب حفظ و احیای دانش بومی ظهور کند.
تلاشی که فقط جمعی ممکن است
امنیت غذایی، با تعریف چهاررکنی خود، مسئله‌ای چندلایه است و هیچ نهادی به‌تنهایی نمی‌تواند آن را حل کند. دولت سیاست‌گذاری و زیرساخت را بر عهده دارد؛ بخش خصوصی زنجیرهٔ تأمین را کارآمدتر می‌کند؛ و خیریه‌ها، چون به جامعهٔ محلی نزدیک‌اند و انعطاف بیشتری دارند، نیازهایی را می‌بینند که از تورهای رسمی جا مانده‌اند. برای کنشگران این حوزه، از جمله نهادهای مدنی و خیریه‌ها، نوآوری در امنیت غذایی همیشه به فناوری پیچیده نیاز ندارد؛ می‌تواند در نحوهٔ مشارکت، در احیای دانش بومی، یا در سامانه‌های اطلاعاتی ساده هم شکل بگیرد.
البته باید محدودیت‌ها را هم دید. آنچه امروز می‌دانیم عمدتاً از تجربه‌های موفق می‌آید؛ هنوز اندازه‌گیری دقیقی نداریم که نشان دهد دسترسی بیشتر به دانش، مستقیماً شاخص‌های امنیت غذایی را بهبود می‌دهد. به بیان ساده، مستندسازی و دسترس‌پذیر کردن تجربه‌ها یک قدم ضروری است، اما به‌تنهایی کافی نیست. اگر حکمرانی ضعیف باشد، تأمین مالی قطع شود یا نهادهای محلی توان اجرا نداشته باشند، همان دانشی هم که مستند شده، به عمل تبدیل نمی‌شود. برای نهادهای مدنی، این یعنی مستندسازی را نباید جایگزین پیگیری اجرا، مشارکت در سیاست‌گذاری و تقویت ظرفیت محلی دانست؛ مکمل آن است.
منابع:
voices-fao-agris-professor-alireza-noruzi
