نقش کودکان بر تاروپود صلح
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، هشتمین نمایشگاه بینالمللی تصویرسازی «صلح را باید از کودکی آموخت» از ۲۷ شهریور در گالری زمستان خانهٔ هنرمندان ایران آغاز به کار کرده است؛ نمایشگاهی که آثار تصویرگران کشورهای مختلف را با محوریت صلح کنار یکدیگر قرار داده و همزمان، برنامههایی برای مشارکت مستقیم کودکان در کنار آثار هنری تدارک دیده است.بازدید از ۲۸ تا ۳۱ شهریور از ساعت ۱۴ تا ۲۱ و از ۱ تا ۳ مهر از ساعت ۱۴ تا ۲۰ است.
ثمینه احسانی؛ هماهنگکنندهٔ گروه ترویج شورای کتاب کودک در حاشیه این نمایشگاه گفت: گروه ترویج خواندن شورای کتاب کودک در سه روز کارگاههایی را برای کودکان برگزار میکند. این کارگاهها ۳۰ شهریور و اول و دوم مهر، از ساعت ۱۷ تا ۱۹ برگزار میشوند.
به گفتهٔ او، در این برنامه تلاش شده است مفاهیم مرتبط با آثار، نه در قالب آموزش مستقیم، بلکه از مسیر کتاب، قصه، گفتوگو و فعالیتهای عملی با کودکان دنبال شود.
وقتی کتاب به نمایشگاه نقاشی میآید
در این کارگاهها، تسهیلگران کتابهایی را با خود به نمایشگاه آوردهاند و با کودکان قصهخوانی و بلندخوانی میکنند. پس از خواندن کتاب، درباره مفاهیم و موضوعات آن گفتوگو میشود و کودکان در فعالیتهای دستورزی نیز شرکت میکنند.
یکی از این فعالیتها ساختن درناست؛ کودکان میتوانند درناهای خود را بسازند و از قابهای نمایشگاه آویزان کنند.
در کنار آن، یک فعالیت مشارکتی با استفاده از تکههای مختلف پارچه نیز طراحی شده است. کودکان هرکدام بخشی از یک بافته جمعی را میسازند و یاد میگیرند چگونه تار و پود پارچهها را به یکدیگر متصل کنند.
احسانی درباره این فعالیت میگوید تکه پارچه هر کودک بهتنهایی معنای کاملی ندارد و زمانی که همه تکهها در کنار یکدیگر قرار میگیرند، یک اثر مشترک شکل میگیرد؛ درست مانند تار و پود که در کنار هم معنا پیدا میکنند. از نگاه او، تجربه ساختن یک اثر مشترک و ایجاد خاطرهای جمعی میتواند زمینهای برای تجربه مفهوم همزیستی و صلح باشد.
در این برنامه، کودکان از گروههای اجتماعی مختلف در کنار یکدیگر قرار میگیرند؛ از جمله کودکانی که با انجمن حمایت از کودکان کار و همچنین مجموعههای فعال در ناصرخسرو در ارتباطاند.
گفتوگو با نقاشیها
یکی دیگر از بخشهای کارگاه، گفتوگوی کودکان با آثار نمایشگاه است. گروههای سه یا چهار نفره حدود نیم ساعت در مقابل تابلوها قرار میگیرند و درباره آنچه میبینند و احساسی که از نقاشی دریافت میکنند، صحبت میکنند.
در این فرایند، کودکان تنها مخاطب نقاشی نیستند، بلکه تلاش میکنند برای تصاویر معنا پیدا کنند. کودکان در این کارگاه فرصت پیدا میکنند درباره آثار نمایشگاه گفتوگو کنند و با الهام از آنچه میبینند، خودشان تصویرگری کنند. تسهیلگر نیز به آنها کمک میکند میان آثار و کتابها ارتباط پیدا کنند و درباره این پیوند گفتوگو کنند.
این ارتباط لزوماً به شباهت ظاهری تصویرها، نام کتاب یا شیوه تصویرگری محدود نمیشود و میتواند از مفاهیم و درونمایه کتابها شکل بگیرد. برای نمونه، کتاب «چگونه میتوان بال شکستهای را درمان کرد» میتواند در کنار اثری که چند کودک را در حال مداوای بال شکسته یک پرنده نشان میدهد، زمینهای برای گفتوگو درباره مراقبت، همدلی و صلح فراهم کند.
یا در مواجهه با تصویر درختی که کتاب «آخرین درخت» از نشر طوطی را به ذهن متبادر میکند، کودکان درباره درخت، طبیعت و آنچه در تصویر میبینند، صحبت میکنند.
احسانی معتقد است گفتوگو درباره صلح لزوماً نباید با توضیح مستقیم این مفهوم آغاز شود. به جای آنکه به کودک گفته شود «صلح خوب است»، میتوان او را در موقعیتی قرار داد که از طریق تصویر، کتاب، بازی و گفتوگو درباره مفاهیمی مانند مراقبت، همدلی، دیگری و همکاری فکر کند.
عاملیت کودک در تصویرها
در برخی از آثار، نقش کودکان در ساختن یا تغییر جهان تصویرشده، برجسته است. در یکی از نقاشیها، سه کودک در حال درمان یک پرندهاند. در اثری دیگر، کودکی چتری را بالای سر افرادی که چهرههایی خشن و جنایتکارانه دارند گرفته است.
احسانی این تصاویر را نمونههایی از برجستهشدن «عاملیت کودک» میداند؛ یعنی کودک در تصویر صرفاً تماشاگر جهانی که بزرگسالان ساختهاند نیست، بلکه خودش میتواند در آن مداخله کند، چیزی را نجات دهد یا از دیگری مراقبت کند.
در یکی دیگر از آثار، کودکی در فضای خالی میان درختان، نهال میکارد. در پسزمینه، درختان بسیاری قطع شدهاند. تصویر بدون توضیح مستقیم، امکان گفتوگو درباره طبیعت، تخریب و نقش انسان در تغییر محیط پیرامونش را ایجاد میکند.
در تصویری دیگر، کبوتر در تضاد با زمینه سیاه اثر قرار گرفته است. کره زمین که قدر تخممرغی کوچک شده است، زیر بالوپر پرندهای قرار دارد و میتوان این تصویر را از زاویههای مختلف درباره رابطه صلح، جهان و آینده زمین با کودکان به بحث گذاشت، مثلا اینکه صلح از جهان محافظت میکند و بر تاریکی چیره میشود.
کتابهایی که فقط برای کودکان نیستند
بخشی از گفتوگوهای کارگاه به این نکته اختصاص دارد که کتابهای بسیار خوبی وجود دارند که فقط مختص بزرگسالاناند، اما هیچ کتاب کودک خوبی وجود ندارد که فقط مختص کودکان باشد.
بسیاری از کتابهای کودک، در عین خطاب قرار دادن کودک، برای بزرگسال نیز معنا و جذابیت دارند.
در این برنامه هم کتابها صرفاً بهعنوان منابعی برای مخاطبان کودک در نظر گرفته نمیشوند. بسیاری از کتابهای کودک، در کنار جذابیت برای کودکان، میتوانند برای بزرگسالان نیز خواندنی و تأملبرانگیز باشند. این موضوع در نمایشگاه نیز دیده میشود؛ بهطوری که بزرگسالانی که برای تماشای آثار به گالری مراجعه میکنند، به بخش کتابها سر میزنند، آنها را ورق میزنند و با محتوای کتابها آشنا میشوند.
از قصهگویی تا اجرای کودکان
قصهگویی نیز یکی از بخشهای برنامه است. در یکی از برنامهها، قصه «مهمانهای ناخوانده» نوشته فریده فرجام با استفاده از ماسک و عروسک روایت میشود. تسهیلگر قصه را پیش میبرد و کودکان نیز در فرایند اجرا مشارکت میکنند.
این برنامهها تنها به سه روز کارگاه نمایشگاه محدود نیستند. گروه ترویج خواندن شورای کتاب کودک در طول سال نیز برنامههایی برای دسترسی رایگان کودکان به کتاب و تجربههای فرهنگی برگزار میکند. از جمله این برنامهها، فعالیتهایی در هفته ملی کتاب و مناسبتهای مرتبط با کتاب و کتابخوانی است.
در برخی از این برنامهها، ایدههایی مانند «کتابهای خوردنی» و «کتابهای پوشیدنی» اجرا شده و کودکان در فضایی قرار گرفتهاند که بتوانند وارد کتابهای بزرگ و تعاملی شوند و کتاب را نه فقط به عنوان یک شیء خواندنی، بلکه به عنوان تجربهای قابل لمس تجربه کنند.
تجربهای که از قاب بیرون میآید
احسانی میگوید گروه ترویج خواندن در کنار برنامههای نمایشگاه، فعالیتهای دیگری نیز دنبال میکند و حتی برای ۳۱ شهریور که کارگاه کودک در خانه هنرمندان برگزار نمیشود، شورای کتاب کودک از ساعت ۱۵:۳۰ تا ۱۷ در سرای محله سیروس جشنی برپا میکند.
از جمله برنامههای این شورا، فعالیت در بام سبز سیروس است؛ مجموعهای که در آن برنامههایی برای توانمندسازی زنان، از جمله فعالیتهای مرتبط با بام سبز و گلخانه، برگزار میشود. گروه ترویج خواندن نیز در طول تابستان سهشنبهها به صورت هفتگی در این برنامهها حضور داشته است
برنامه دیگری نیز برای ورود کودکان به سال تحصیلی جدید در نظر گرفته شده است که در سرای محله سیروس از ساعت ۱۵:۳۰ تا ۱۷ برگزار میشود.
در نمایشگاه «صلح را باید از کودکی آموخت»، آثار تصویرگران کشورهای مختلف در کنار هم قرار گرفتهاند. به گفته احسانی، هنرمندان میدانستند آثارشان قرار است در ایران به نمایش گذاشته شود. علی بوذری دبیر این نمایشگاه است و نوشین صادقیان تنها هنرمند ایرانی حاضر در این دوره است که پیشتر جایزهای در حوزه تصویرگری بینالمللی دریافت کرده است. آثاری از هنرمندانی از کشورهایی مانند پرتغال، مکزیک و مجارستان نیز در نمایشگاه حضور دارند.
فایل آثار در اختیار انجمن تصویرگران قرار گرفته و نسخههای چاپی آثار نیز برای استفاده در برنامههای جانبی آماده شده است.
سخن پایانی
در این برنامه، کودکان با استفاده از تصاویر نمایشگاه قصه میگویند، تصویرگری میکنند و در فعالیتهای مختلف مشارکت دارند. هدف این فعالیتها این است که مفهوم صلح از یک مفهوم کلیشهای و انتزاعی فاصله بگیرد و به موضوعی تبدیل شود که کودکان بتوانند درباره نقش خود در شکلگیری آن در زندگی روزمره فکر کنند و دربارهاش گفتوگو کنند.
در این نگاه، صلح تنها به معنای نبود جنگ نیست، بلکه پذیرش تفاوتها، فراهمکردن امکان گفتوگو و تعامل و پذیرفتن دیگری را نیز شامل میشود. تلاش میشود این مفاهیم از طریق آثار نمایشگاه و کتابهای انتخابشده با کودکان در میان گذاشته شود و آنها فرصت پیدا کنند برداشت خود را درباره صلح بیان کنند.
بخش قابل توجهی از برنامه به گفتوگوی کودکان درباره آثار اختصاص دارد. آنها در کنار یک تسهیلگر و در فضایی امن و عاری از قضاوت، درباره تابلوها صحبت میکنند، برداشتهای خود را با یکدیگر در میان میگذارند و از زاویه نگاه خود به مفاهیم مرتبط با صلح فکر میکنند.
حالا در کنار این تصاویر، کودکان ایستادهاند؛ نه برای آنکه معنای آمادهای را که بزرگسالان برای «صلح» تعیین کردهاند تکرار کنند، بلکه برای اینکه درباره آنچه میبینند، سؤال کنند، قصه بشنوند، چیزی بسازند، بخشی از یک اثر مشترک شوند و درباره جهان اطرافشان حرف بزنند. شاید سهم نمایشگاه از آموزش صلح، همین جابهجایی کوچک باشد: صلح پیش از آنکه یک مفهوم توضیحدادنی باشد، میتواند یک تجربه جمعی باشد.
