نفسهایی تازه؛ ابتکار بنیاد خیریه «اوپن ایر» و رویای هوای پاک برای همه
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، حجم هوای تنفسی روزانه یک فرد بالغ بیش از ۱۰ هزار لیتر است که در ریهها جابهجا میشود، اما ابزارهای سنجش کیفیت این مایه حیاتی، هرگز در اختیار همگان نبوده است. معمولاً محرومترین مناطق شهری و روستایی که بیشترین آلایندهها را استنشاق میکنند، کمترین دسترسی به امکانات استاندارد پایش کیفیت هوا را دارند. بنیاد تازهتأسیس «اوپن ایر» (Open Air Foundation) که در زمینه حق دسترسی به هوای پاک فعالیت دارد و معتقد است همه مردم حق دسترسی به هوای پاک را دارند، قرار است تجهیزات، دانش و سرمایه را در اختیار خودِ مردم قرار دهد.
تفاوتی اساسی با طرحهای سنتی زیستمحیطی
رویکرد این بنیاد تفاوتی اساسی با طرحهای سنتی زیستمحیطی دارد. در بسیاری از موارد، دادههای کیفیت هوا در قالب اعداد خام و جداول پیچیده در اختیار نهادهای دولتی یا شرکتهای بزرگ باقی میماند و هرگز به زبانی ساده برای خانوادههایی که در مجاورت کارخانهها یا بزرگراهها زندگی میکنند، ترجمه نمیشود. بنیاد اوپن ایر، اما با فلسفه «اوپن سورس» (Open Source) طراحی شده است؛ یعنی هر شهروندی نهتنها میتواند از دادهها استفاده کند، بلکه در تولید و تفسیر آن نیز سهیم خواهد بود.
مهمترین پایهگذار این حرکت، شرکت «ایر گراندیت» (AirGradient) است که پیشتر با ساخت دستگاههای پایش ارزانقیمت و اوپن سورس خود، انقلابی در سنجش داوطلبانه هوا در ۹۰ کشور جهان ایجاد کرده بود. این شرکت حالا با نگاهی فراتر از تجارت و بر اساس تعهد خود در راستای مسئولیت شرکتی، بنا دارد ۵ هزار دستگاه پایش کیفیت هوا را بهصورت رایگان در اختیار بنیاد قرار دهد.
این دستگاهها قابلیت اندازهگیری ذرات معلق (PM2.5) را دارند؛ همان ذراتی که ۳۰ برابر نازکتر از یک تار موی انسان هستند و به دلیل ابعاد بسیار کوچک خود، میتوانند عمیقاً به ریهها و حتی جریان خون نفوذ کنند و خطرات جدی برای سلامت قلب و ریه ایجاد نمایند. همچنین این تجهیزات قادر به سنجش دیاکسید کربن (CO₂)، ازن سطحزمین (O₃) و دیاکسید نیتروژن (NO₂) هستند که هر یک از مهمترین شاخصهای سلامت هوای تنفسی به شمار میروند. ازن سطحزمین که در اثر واکنش آلایندهها در مجاورت نور خورشید تشکیل میشود، یکی از عوامل اصلی تحریک مجاری تنفسی و تشدید بیماریهای تنفسی مانند آسم است و دیاکسید نیتروژن نیز گازی سمی است که عمدتاً از احتراق سوختهای فسیلی در خودروها و نیروگاهها منتشر میشود. این دستگاهها بهزودی در مدارس، مراکز بهداشتی و مراکز اجتماعی مناطق کمبرخوردار نصب خواهند شد.
افزون بر تجهیزات، مبلغ ۱۰۰ هزار دلار نیز بهعنوان سرمایه اولیه برای تأمین هزینههای آموزشی، کمکهای مالی خرد محلی و پشتیبانی فنی مستمر اختصاص یافته است. به این ترتیب، دریافتکنندگان این تجهیزات تنها یک جعبه پلاستیکی تحویل نمیگیرند؛ بلکه یک تیم پشتیبان و برنامههای توانمندسازی در کنار آنها خواهد بود تا یاد بگیرند چگونه از دادهها برای فشار بر مسئولان محلی یا تغییر رفتارهای روزمره خود استفاده کنند.
پروژه آزمایشی که میخواهد به یک جنبش جهانی تبدیل شود
اگرچه بنیاد بهتازگی کار خود را آغاز کرده، اما ایده پشت آن پیشتر در یک پروژه موفق در لاگوس، نیجریه به اثبات رسیده است. در یکی از محلههای فقیرنشین این شهر که زنان بهطور سنتی ماهی را با دود دادن فراوری میکنند، نصب دستگاههای پایش محلی نشان داد که سطح آلودگی داخل محله چندین برابر حد مجاز است. همین دادههای خام که توسط خود زنان جمعآوری شد، آنقدر مستند و قانعکننده بود که سازمان حفاظت از محیط زیست ایالت لاگوس را مجاب کرد تا کورههای بدون دود (اکو-کیلن) را در آن منطقه نصب کند. تنفس کودکان آن محله نفسهای تازهای پیدا کرد.
بنیاد اوپن ایر قصد دارد این الگوی موفق را در مقیاسی بسیار بزرگتر تکرار کند و تمرکز اصلی بر جوامعی است که با آلودگی هوایی، از دود ناشی از آتشسوزیهای جنگلی و ریزگردها گرفته تا آلودگی شدید ترافیک شهری و حتی کیفیت هوای داخل ساختمانهای بدون تهویه، دستوپنجه نرم میکنند. مؤسسان این بنیاد بر این باورند که «اندازهگیری بدون اقدام، صرفاً یک سرگرمی علمی است». از این رو، بستههای حمایتی این نهاد طوری طراحی شده که جوامع را به سمت اقدامات عملی سوق دهد. نصب سیستمهای تصفیه هوا در کلاسهای درس، تغییر ساعت فعالیتهای ورزشی در روزهای آلوده، یا ارائه گزارشهای مستند به شهرداریها برای تغییر مسیر ترافیک سنگین، نمونههایی از این بستهها هستند.
روز جهانی هوای پاک برای آسمانهای آبی
امسال در روز هفتم سپتامبر، هفتمین «روز جهانی هوای پاک برای آسمانهای آبی» در حالی برگزار میشود که جهان با تهدیدات روزافزون آلودگی هوا روبرو است و بسیاری از مردم شهرهای صنعتی دیدن آسمان آبی شهرهایشان را آرزومندند. این روز که توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۹ نامگذاری شد، فراخوانی سالانه برای اقدام همگانی در برابر معضل آلودگی هواست؛ از دولتها و کسبوکارها گرفته تا جامعه مدنی و تکتک شهروندان. هوای پاک نه تنها برای سلامت انسان حیاتی است، بلکه زیربنای اقتصادهای تابآور و ثبات اقلیمی نیز به شمار میرود. با این حال، آلودگی هوا همچنان چالشهای عظیم اقتصادی و بهداشت عمومی را به همراه دارد و سالانه میلیونها مرگ زودهنگام را رقم میزند.
گزارش برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد؛ هر ۱ دلار سرمایهگذاری، ۱۵ دلار بازگشت
امسال یک گزارش تازه از سوی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) و ائتلاف اقلیم و هوای پاک (CCAC) منتشر شده است که پیامی امیدوارکننده و در عین حال قاطع دارد: هزینهگذاری برای اقدام هماهنگ در حوزه اقلیم و هوای پاک، یکی از سودآورترین سرمایهگذاریهای ممکن است. بر اساس این گزارش جامع با عنوان «داراییهای پنهان: استدلال اقتصادی و بهداشتی برای اقدام اقلیمی و هوای پاک»، به ازای هر ۱ دلار سرمایهگذاری در ۲۵ راهکار عملی در بخشهای انرژی، صنعت، حملونقل، کشاورزی، پختوپز و پسماند، حدود ۱۵ دلار منفعت اقتصادی (شامل منافع بازار و غیربازار) عاید خواهد شد. حتی اگر منافع غیربازاری مانند ارزشِ بهبود کیفیت زندگی را نادیده بگیریم، این سرمایهگذاری همچنان حدود ۴ دلار بازگشت سرمایه به همراه دارد.
این گزارش نشان میدهد که هر سال تأخیر در اجرای این راهکارها، رقمی معادل ۱.۵ تریلیون دلار و ۰.۵ درصد از تولید ناخالص جهانی را از دست میدهد. اما اگر اجرا از همین امروز آغاز شود، منافع آن از معادل ۲.۸ درصد از تولید ناخالص جهانی در سال ۲۰۳۵ به ۴.۵ درصد در سال ۲۰۵۰ و ۱۱.۴ درصد در سال ۲۱۰۰ خواهد رسید. به بیان دیگر، بازده داخلی این سرمایهگذاری ۶۰ درصد است و بازدهی بازار آن ظرف تنها ۱۰ سال از هزینهها پیشی میگیرد.
آلایندههای کوتاهمدت اقلیمی؛ نقطه تلاقی اقلیم و هوای پاک
یکی از محورهای کلیدی این گزارش، توجه ویژه به آلایندههای کوتاهمدت اقلیمی (Short-lived Climate Pollutants - SLCPs) مانند کربن سیاه، متان و ازن سطحزمین است. این آلایندهها اگرچه عمر کوتاهی در جو دارند (از چند روز تا چند دهه)، اما تأثیر گرمایشی آنها صدها برابر دیاکسید کربن است و نقشی تعیینکننده در تشدید تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا ایفا میکنند. کربن سیاه که از احتراق ناقص سوختهای فسیلی و زیستتوده تولید میشود، علاوه بر اینکه بهعنوان یک ذره معلق خطرناک برای سلامت انسان شناخته میشود، با نشستن بر روی یخها و برفها، روند ذوب شدن آنها را تسریع میبخشد.
ازن سطحزمین نیز که در اثر واکنش آلایندهها در حضور نور خورشید تشکیل میشود، هم یک آلاینده خطرناک تنفسی است و هم یک گاز گلخانهای قدرتمند به شمار میرود. کاهش این آلایندهها، یکی از سریعترین راهها برای مهار همزمان گرمایش زمین و بهبود کیفیت هوای تنفسی میلیونها انسان است. ابتکار بنیاد اوپن ایر، دقیقاً در راستای همان «اقدام یکپارچه» است که گزارش UNEP بر آن تأکید دارد؛ انتقال ۵۰۰۰ دستگاه پایش و توانمندسازی جوامع، سرمایهگذاری در «زیرساختهای دانش» و گامی عملی برای مهار همزمان آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی است.