زندگی افراد دارای معلولیت چگونه به گفتمان اجتماعی میرسد؟
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، سومین دورهٔ رویداد «روایت تصویری ارغوان» از ۱۲ تا ۲۵ آذر به دبیری رضوان سرمد؛ مستندساز و پژوهشگر، برگزار میشود. این رویداد با همکاری مجتمع آموزشی نیکوکاری رعد، انجمن مستندسازان سینمای ایران و پلتفرم فیلمنت، در دو بخش «روایت خودنگار» و «روایت از نگاه دیگری» برگزار خواهد شد.
آنچه «ارغوان» را از یک فراخوان معمول تولید فیلم متمایز میکند، تلاش برای تغییر جایگاه افراد دارای معلولیت در فرآیند روایت است. در بخش «روایت خودنگار»، افراد دارای معلولیت میتوانند زندگی روزمره، احساسات، روابط، آرزوها، محدودیتها، تجربهٔ شغلی و مسائل خود را با زبان و نگاه شخصی روایت کنند.
در بخش دوم نیز خانوادهها، دوستان، مددکاران، مربیان، همکاران و سایر افراد مرتبط با افراد دارای معلولیت امکان روایت تجربهٔ خود را دارند.
این تفکیک از منظر اجتماعی اهمیت دارد؛ زیرا روایت معلولیت زمانی میتواند از کلیشه فاصله بگیرد که فرد دارای معلولیت صرفاً موضوع روایت دیگران نباشد و امکان سخنگفتن از تجربهٔ خود را نیز داشته باشد. چنین رویکردی میتواند تصویری پیچیدهتر از زندگی افراد دارای معلولیت ارائه کند؛ تصویری که در آن، فرد نه فقط با «محدودیت» بلکه با روابط، خواستهها، توانمندیها، دغدغهها و انتخابهای شخصی خود دیده میشود.
دوربین تلفن همراه برای ثبت زندگی روزمره
«ارغوان» برای مشارکت، تجهیزات حرفهای فیلمسازی را شرط نکرده است. علاقهمندان میتوانند با تلفن همراه یا دوربین سادهٔ خانگی، ویدئوهایی حداکثر هفتدقیقهای تولید کنند. همین ویژگی میتواند امکان مشارکت گروه گستردهتری از شهروندان را فراهم کند و تولید روایت دربارهٔ معلولیت را از انحصار فیلمسازان حرفهای خارج سازد.
موضوعهای فراخوان نیز طیف گستردهای از تجربهٔ زیسته را دربرمیگیرد؛ از زندگی در خانه و شهر و روستا تا روابط خانوادگی و اجتماعی، عشق و ازدواج، اشتغال، تفریح، تنهایی، امید، اینترنت، نیازهای جسمی و عاطفی، دسترسپذیری، عدالت اجتماعی و مشکلات افراد دارای معلولیت در شرایط بحرانی.
این گستردگی موضوعی میتواند یک مزیت مهم برای رویداد باشد؛ چراکه مسئلهٔ معلولیت را از یک موضوع صرفاً پزشکی یا حمایتی خارج کرده و آن را به موضوعی اجتماعی و مرتبط با کیفیت زندگی تبدیل میکند. در چنین نگاهی، مناسبسازی شهر، امکان اشتغال، دسترسی به خدمات، حضور در فضای عمومی و حتی تجربهٔ روابط عاطفی، بخشی از مسئله عدالت اجتماعی است.
از «برای افراد دارای معلولیت» تا «با افراد دارای معلولیت»
یکی از چالشهای همیشگی در روایت مسائل اجتماعی، خطر سخنگفتن بهجای گروه هدف است. بسیاری از کمپینها، گزارشها و آثار هنری با نیت حمایت از افراد دارای معلولیت تولید میشوند، اما ممکن است خود این افراد در جایگاه راوی حضور نداشته باشند.
تفکیک دو بخش «روایت خودنگار» و «روایت از نگاه دیگری» میتواند گامی برای مواجهه با همین مسئله باشد. در بخش نخست، تجربهٔ زیستهٔ فرد دارای معلولیت در مرکز قرار میگیرد و در بخش دوم، نگاه اطرافیان و جامعه به این تجربه ثبت میشود.
کنار هم قرار گرفتن این دو نوع روایت میتواند به مخاطب کمک کند فاصلهٔ میان تصویری را که جامعه از معلولیت دارد و تجربهای را که فرد دارای معلولیت از زندگی خود بیان میکند، بهتر ببیند.
از سوی دیگر، انتخاب ویدئوهای کوتاه و ابزارهایی مانند تلفن همراه، یک امکان مهم برای دموکراتیکتر شدن روایتهای اجتماعی ایجاد میکند. وقتی تولید روایت به تجهیزات گرانقیمت و دانش تخصصی فیلمسازی وابسته نباشد، احتمال بیشتری وجود دارد که تجربههای کمتر دیدهشده وارد فضای عمومی شوند؛ تجربههایی که شاید در قالب گزارشهای رسمی یا آثار حرفهای سینمایی هرگز روایت نشوند. با این حال، دسترسی به ابزار بهتنهایی به معنای دسترسی برابر به امکان روایت نیست.
فرد دارای معلولیت برای تولید و انتشار اثر ممکن است همچنان با موانعی مانند دسترسی نداشتن به تجهیزات مناسب، محدودیتهای ارتباطی، دشواری رفتوآمد یا حتی نبود حمایت خانوادگی مواجه باشد؛ بنابراین، ارزش اجتماعی چنین رویدادی تا حد زیادی به این وابسته است که آیا در عمل نیز شرایط مشارکت برای گروههای مختلف افراد دارای معلولیت فراهم میشود یا نه.
نکتهٔ مهمتر، فاصلهٔ میان «دیدهشدن» و «تغییر» است. تولید و نمایش فیلم درباره معلولیت زمانی به خیر عمومی منجر میشود که روایتها صرفاً به بازتولید نگاه ترحمآمیز ختم نشوند، بلکه پرسشهایی درباره مسئولیت جامعه و نهادهای عمومی ایجاد کنند، برای مثال، روایتی از دشواری رفتوآمد یک فرد دارای معلولیت در شهر، اگر تنها به یک داستان تأثیرگذار تبدیل شود، ممکن است پس از پایان نمایش فراموش شود؛ اما اگر همان روایت به پرسشی دربارهٔ مناسبسازی معابر، حملونقل عمومی یا اجرای حقوق شهروندی تبدیل شود، ظرفیت آن برای ایجاد گفتوگوی اجتماعی بسیار بیشتر خواهد بود. از این منظر، «ارغوان» زمانی میتواند فراتر از یک رویداد فرهنگی عمل کند که روایتهای تصویری را به نقطهٔ شروع گفتوگو دربارهٔ موانع واقعی زندگی افراد دارای معلولیت تبدیل کند.
خیر عمومی فقط حمایت مالی نیست
رویداد «ارغوان» همچنین میتواند نمونهای از گسترش مفهوم خیر عمومی در حوزهٔ فرهنگ و هنر باشد. حمایت از افراد دارای معلولیت الزاماً به کمک مالی یا ارائهٔ خدمات محدود نمیشود؛ فراهمکردن امکان حضور اجتماعی، مشارکت فرهنگی و روایت تجربهٔ شخصی نیز بخشی از حمایت اجتماعی است.
وقتی فرد دارای معلولیت بتواند دربارهٔ شهر، خانه، شغل، روابط، آرزوها یا محدودیتهای خود روایت کند، مسئلهٔ معلولیت از سطح «ترحم» به سطح «حق مشارکت» نزدیکتر میشود. در این چارچوب، هنر و رسانه میتوانند به جای بازتولید تصویر قربانی، زمینهای برای دیدهشدن فرد بهعنوان شهروندی صاحب صدا و حق انتخاب فراهم کنند.
با این حال، اثرگذاری چنین رویدادی در نهایت به میزان تداوم آن و نحوهٔ استفاده از روایتهای تولیدشده وابسته است.
نمایش فیلمها در پلتفرمهای آنلاین و جشنوارهها میتواند دامنهٔ مخاطبان را افزایش دهد، اما اگر این روایتها بتوانند در گفتوگوهای عمومی درباره دسترسپذیری، اشتغال، حقوق اجتماعی و کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت نیز مورد استفاده قرار گیرند، ظرفیت اجتماعی «ارغوان» فراتر از یک رویداد هنری خواهد رفت.
ثبتنام و بارگذاری آثار سومین دوره از اول شهریور آغاز شده و تا ۱۵ آبان ۱۴۰۵ ادامه دارد. آثار منتخب از ۱۲ تا ۲۵ آذر در فیلمنت نمایش داده میشوند و اختتامیه و اهدای جوایز نیز ۲۵ آذر برگزار خواهد شد. در هر یک از دو بخش رویداد، فیلم منتخب هیئت داوران و فیلم منتخب مردمی، هرکدام ۲۰ میلیون تومان جایزه دریافت میکنند و علاقهمندان به شرکت در این رویداد میتوانند برای آگاهی از ضوابط این رویداد و کارگاههای رایگان جشنواره به سایت ارغوان مراجعه کنند.