خبرنگار خیریه؛ روایتگر «اتفاق خوب» یا پرسشگر «مسئله اجتماعی»؟
خبرنگار امور خیر و نیکوکاری کیست؟ آیا همان خبرنگاری است که روی یک صندلی در حاشیه مراسم اهدای کمک مالی به خانوارهای یک محله محروم مینشیند، سخنرانیها را ضبط میکند، رویدادهای مراسم را یادداشت میکند، چند مصاحبه با عوامل این کار خیر میگیرد، با ثبت چند عکس از مراسم خارج میشود و در نهایت گزارشی منتشر میکند که در آن، با فونت برجسته، نام اشخاص، اعداد و ارقام و جزئیات مراسم آمده است؟
اگر چنین باشد، خبرنگار تخصصی حوزه خیریه کاری جز بازتاب یک «اتفاق خوب» انجام نداده است. اما آیا وظیفه خبرنگار حوزه خیریه فقط همین است؟
امور خیریه و پدیدههای در پیوند با آن، از فقر و محرومیت گرفته تا آسیبپذیری، نابرابری، سیاست اجتماعی، مسئولیت دولت، مشارکت مدنی و اعتماد عمومی، بسیار گستردهتر از رابطه میان «نیازمند» و «حامی» است. اگر محرومیتی وجود دارد، نمیتوان از نقش ساختارهای کلان تولید و توزیع نابرابری چشم پوشید؛ و اگر نهادها و سازمانهایی برای رسیدگی به این محرومیتها شکل گرفتهاند، نمیتوان از برنامهها، منابع، عملکرد و مسئولیتهای آنها غافل شد.
بنابراین، پهنه پرسههای خبرنگار حوزه خیریه، از اهدای یک دفترچه به یک دانشآموز تا ساختارهای کلان جامعه را دربرمیگیرد. برای مثال، گزارش یک خبرنگار از ساخت مدرسهای در یک منطقه محروم میتواند با این جمله آغاز شود که «یک خیّر، مدرسهای با شش کلاس ساخت». اما گزارش تخصصیتر میتواند پرسشهای دیگری را نیز مطرح کند: این منطقه چند دانشآموز دارد؟ سرانه آموزشی آن با مناطق دیگر چه تفاوتی دارد؟ چرا ساخت مدرسه به خیر وابسته شده است؟ مسئولیت دولت در تأمین زیرساخت آموزشی چیست؟ این مدرسه چه مشکلی را حل میکند و چه مشکلاتی همچنان باقی میماند؟
همین میدان پیچیده و چندسطحی، ضرورتهای خبرنگاری حوزه خیریه را نیز پیچیده و چندبعدی میکند. خبرنگار این حوزه باید همزمان از لنز سرد یک پژوهشگر، قاطعیت و پرسشگری یک کنشگر و حساسیت و مسئولیتپذیری یک پزشک در مواجهه با انسانهای آسیبپذیر برخوردار باشد.
با این مقدمه و به مناسبت روز خبرنگار، میتوان درباره ضرورتهای خبرنگاری حوزه خیریه بحث کرد؛ چرا که این روز، علاوه بر گرامیداشت خبرنگاران، فرصتی برای بازاندیشی در مسئولیتهای حرفهای و اجتماعی این شغل است؛ بهویژه در حوزهای حساس که موضوع آن مستقیماً با زندگی، کرامت و منابع مادی افراد و گروههای مختلف جامعه سروکار دارد.
دانش خیریه؛ نخستین ضرورت
اولین ضرورت در خبرنگاری این حوزه، دانش و شناخت کافی از خیریه است. خیریه یک نهاد منفرد نیست، بلکه بخشی از یک اکوسیستم اجتماعی است که بازیگران و نقشهای متنوعی دارد. نهادهای دولتی، سازمانهای مردمنهاد، خیریهها و بنیادها، شرکتها، خیرین و اهداکنندگان، داوطلبان، متخصصان، رسانهها و در نهایت ذینفعان و دریافتکنندگان خدمات، بخشی از این شبکه را تشکیل میدهند؛ شبکهای که در بسیاری از حوزهها حتی از مرزهای ملی نیز فراتر میرود.
شناخت این بازیگران، تنها نقطه شروع است. بخش تخصصیتر این دانش در حوزهای با عنوان مطالعات خیریه یا مطالعات نیکوکاری (Philanthropy Studies) انباشت میشود. مطالعات خیریه، حوزهای میانرشتهای است که به بررسی تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و نظری رفتارهای خیرخواهانه، اهدا، وقف، داوطلبی و فعالیت سازمانهای غیرانتفاعی میپردازد. به زبان ساده، اگر «خیریه» عمل کمککردن باشد، «مطالعات خیریه» تلاش برای شناخت، تحلیل و آسیبشناسی این عمل است.
در کنار آن، خبرنگار این حوزه به دانشی از مطالعات توسعه، رفاه اجتماعی، فقر و نابرابری، آسیبهای اجتماعی، جامعه مدنی، سیاستگذاری اجتماعی و حتی اقتصاد نیاز دارد. بدون این دانش، خطر آن وجود دارد که خبرنگار، پدیدهای پیچیده را به یک روایت ساده «خیِّر و نیازمند» تقلیل دهد.
«نیکی و پرسش»؟
اما آنچه دانش خیریه را تکمیل میکند، رویکرد انتقادی و توانایی پرسیدن سؤالات خوب است. مانند پژوهشگر، توانمندی یک خبرنگار، و بهخصوص خبرنگار حوزه خیریه، در سؤالاتی است که میپرسد. خبرنگار حوزه خیریه باید تلاش کند از سطح سؤالات توصیفی مانند «چه کسی؟» و «چقدر؟» عبور کند و به سؤالات انتقادیتری مانند «چرا این محرومیت شکل گرفته؟»، «منابع مالی این اقدام از کجا تأمین میشود؟» یا «آیا این اقدام کافی و مؤثر است؟» برسد.
برای نمونه، وقتی یک خیریه اعلام میکند «به پنج هزار خانوار کمک کردهایم»، پرسش خبرنگار نباید در همین عدد متوقف شود. این پنج هزار خانوار چگونه انتخاب شدهاند؟ این کمک دقیقاً چه بوده است؟ منابع مالی از کجا تأمین شدهاند؟ چه مقدار از منابع صرف اجرای برنامه شده و چه مقدار صرف هزینههای اداری؟ آیا نتیجه این اقدام قابل اندازهگیری است؟ آیا این کمک مسئله را حل کرده یا صرفاً پیامد آن را برای مدتی کاهش داده است؟
اعتماد عمومی به نیکوکاری زمانی پایدار میماند که امکان پرسشگری و نظارت مستقل وجود داشته باشد.
این پرسشها به معنای بدبین بودن نسبت به امور خِیر نیست؛ برعکس، اعتماد عمومی به نیکوکاری زمانی پایدار میماند که امکان پرسشگری و نظارت مستقل وجود داشته باشد.
فعالیتهای خیریه، با وجود نیتهای خیرخواهانه، ممکن است پیامدهای ناخواسته، خنثی یا حتی آسیبزا داشته باشند. ممکن است یک برنامه حمایتی وابستگی ایجاد کند، منابع را از گروهی به گروه دیگر منتقل کند، بهجای حل علت، صرفاً با پیامدهای آن مقابله کند، یا حتی در شرایطی، ناخواسته شأن و عاملیت دریافتکنندگان کمک را تضعیف کند.
از سوی دیگر، گاهی ممکن است انگیزههای غیرخیرخواهانه در پوشش اقدامات خیرخواهانه قرار گیرند؛ از تبلیغات و کسب اعتبار گرفته تا منافع اقتصادی، سیاسی یا سازمانی. وظیفه خبرنگار این نیست که پیشاپیش درباره نیت افراد داوری کند؛ وظیفه او این است که ادعاها، منابع، سازوکارها و پیامدها را بررسی کند.
خیریه به عنوان رفع مسئولیت از دولت نیست
یکی از موضوعات مهم در خبرنگاری حوزه خیریه، نسبت میان خِیر و دولت است. در نگاه نخست، خیریه درباره حمایت و مسئولیت اجتماعی شهروندان و سازمانهای غیردولتی در قبال گروههای محروم و آسیبپذیر است. اما خبرنگار نباید در این نقطه متوقف شود. باید بپرسد: مسئولیت دولت در قبال این مسئله چیست؟ چه سیاستهایی برای کاهش محرومیت وجود دارد؟ منابع عمومی چگونه تخصیص یافتهاند؟ آیا فعالیت خیریه مکمل سیاست عمومی است یا در حال پر کردن خلأ ناشی از ناکارآمدی آن است؟
برای مثال، اگر یک خیریه در منطقهای اقدام به توزیع بسته غذایی میکند، یک گزارش خبری میتواند تعداد بستههای توزیعشده را اعلام کند. اما یک گزارش تخصصیتر میتواند بررسی کند که چرا ناامنی غذایی در آن منطقه شکل گرفته، وضعیت درآمد خانوارها چگونه است، سیاستهای حمایتی دولت چه پوششی دارند، و آیا این مداخله خیریهای توانسته تغییری پایدار ایجاد کند یا خیر. به این ترتیب، خبرنگار خیریه از خبرنگار یک رویداد به خبرنگار یک مسئله اجتماعی تبدیل میشود.
کرامت انسان؛ مرز اخلاقی خبرنگاری خیریه
حوزه خیریه به دلیل ارتباط مستقیم با افراد آسیبپذیر، یکی از حساسترین حوزههای خبرنگاری است. فقر، بیماری، معلولیت، بیخانمانی، کودکی، مهاجرت و سایر موقعیتهای آسیبپذیر، صرفاً «سوژه خبری» نیستند؛ پشت هرکدام انسانی با حق حریم خصوصی، کرامت و عاملیت قرار دارد؛ بنابراین خبرنگار باید از خود بپرسد: آیا انتشار این تصویر یا اطلاعات واقعاً ضروری است؟ آیا فرد از نحوه استفاده رسانهای از روایت خود آگاه است؟ آیا این گزارش ممکن است برای او در آینده پیامد منفی داشته باشد؟ آیا برای جلب توجه مخاطب، رنج انسان به یک ابزار عاطفی تبدیل نشده است؟
برای مثال، میان تیتر «اشکهای کودک محروم برای یک وعده غذا» و گزارشی درباره «علل ناامنی غذایی کودکان در یک منطقه» تفاوتی اساسی وجود دارد. اولی ممکن است ترحم تولید کند؛ دومی میتواند مخاطب را با یک مسئله اجتماعی مواجه کند.
هدف، حذف روایت انسانی از خبرنگاری خیریه نیست. برعکس، تجربه زیسته افراد برای فهم مسئله ضروری است؛ اما این روایت باید در کنار داده، زمینه اجتماعی و تحلیل قرار گیرد و انسان نیازمند صرفاً به ابزاری برای تحریک احساسات مخاطب تبدیل نشود.
خبرنگار خیریه باید میان زندگیهای فردی و زمینه اجتماعی آنها ارتباط برقرار کند
سی. رایت میلز، جامعهشناس آمریکایی، ابداعکننده مفهوم «تخیل جامعهشناختی» است. منظور از تخیل جامعهشناختی، توانایی مرتبطساختن تجربیات و مسائل شخصی، در سطح افراد، به ساختارها و فرایندهای کلان جامعه است. میلز با طرح این مفهوم چشماندازی ارائه میدهد که بر اساس آن شخصیترین مسائل، ریشههای اجتماعی دارند؛ به عبارتی، علل ناکامی افراد نه در ضعفها و ناتوانیهای فردی، بلکه در فرایندهای ساختاری ایجادکننده آن ضعف و ناتوانی تحلیل میشود. میلز این مفهوم را بینشی میدانست که در دل رشته جامعهشناسی پرورش مییابد؛ اما این بهمعنای آن نیست که سایر افراد و اصناف، بهویژه خبرنگاران، نتوانند همین نگاه را در کار خود بهکار گیرند.
بر اساس این بینش، وظیفه خبرنگار حوزه خیریه صرفاً نمایش فقر، فقدان، محرومیت یا بازنمایی رویدادها و فعالیتهای حمایتی نیست، بلکه آشکار کردن فرایندهای تولید، توزیع، بازتولید و تثبیت محرومیت نیز هست. خبرنگار حوزه خیریه میتواند همین نگاه را در کار خود به کار گیرد: بهجای آنکه صرفاً نشان دهد یک خانواده فقیر است، بپرسد چه فرایندهایی این خانواده را در موقعیت فقر قرار دادهاند؟ بهجای آنکه فقط تعداد افراد دریافتکننده کمک را گزارش کند، بپرسد چرا این نیاز ایجاد شده و آیا مداخله انجامشده تغییری پایدار ایجاد کرده است؟
یک گزارش خبری در حوزه خیریه مخاطب را درگیر میکند، احساس مسئولیت را در وی بر میانگیزاند و وی را به انجام کنش و مشارکت تشویق میکند
روایت خوب، مشوق مشارکتهای خیر
تمام الزامات پیشین، از تسلط بر دانش خیریه تا پرسشگری انتقادی و پایبندی به اخلاق حرفهای، در نهایت در یک گزارش خبری تجسم پیدا میکنند. یک گزارش خبری در حوزه امور خیریه، صرفا توصیف رویدادها یا فعالیتهای خیر و نیکوکاری نیست، بلکه داستانی است که مخاطب را درگیر میکند، احساس مسئولیت را در وی بر میانگیزاند و وی را به انجام کنش و مشارکت تشویق میکند. حال این کنش میتواند کمک مالی، مشارکت عملی در یک طرح محرومیتزدایی یا اعتراض نسبت به سیاستهای مسئولیتگریزانه دولت باشد.
روز خبرنگار میتواند یادآور همین مسئولیت باشد. خبرنگار خوب، آن کسی نیست که تنها روی صندلی مینشیند و آنچه پیش چشم اوست را روایت میکند؛ او تلاش میکند آنچه را پشت آنچه دیده میشود نیز ببیند.
یادداشت از احمدرضا علیپور
پژوهشگر علوم اجتماعی
منابع:
میلز، چارلز رایت (۱۴۰۲). بینش جامعهشناختی: نقدی بر جامعهشناسی آمریکایی. ترجمه: عبدالمعبود انصاری(چاپ دهم). تهران: شرکت سهامی انتشار
Guidelines for journalists reporting on children(UNICEF)
UNESCO Model Curricula for Journalism Education
Journalism with Care:A Module on Ethical Reporting on Children(UNICEF)
Ethics and Accountability for Nonprofits(National Council of Nonprofits)