آسبادهای ایران در یکقدمی یونسکو؛ خراسان جنوبی پیشران پرونده ثبت جهانی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران و به نقل از خبرگزاری ایرنا، ثبت جهانی یک اثر در فهرست یونسکو فراتر از یک عنوان افتخاری، صیانت پایدار از هویت تاریخی، فناوری بومی و میراث ناملموس بشریت است. قرار گرفتن یک اثر در صفی به بلندای تاریخ جهانی، امکان بهرهمندی از استانداردهای بینالمللی حفاظت، جذب اعتبارات و حمایتهای فنی جهانی و مهمتر از همه، قرار گرفتن در نقشه اصلی گردشگری بینالمللی را فراهم میسازد.
برای سازههایی همچون آسبادها که نمادی از انطباق هوشمندانه انسان با سختترین شرایط اقلیمی هستند، این ثبت جهانی به معنای بازتعریف نقش آنها در معادلات توسعه پایدار منطقه خواهد بود. خراسان جنوبی که از آن به عنوان دیار خاوران یاد میشود، یکی از برجستهترین کانونهای تمدنی و تاریخی شرق ایران است که کارنامهای درخشان در احراز شایستگیهای جهانی دارد.
این استان مرزی اکنون با دارا بودن ۱۰ اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو (از جمله باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای جهانی خراشاد، ژئوپارک طبس، چهار کاروانسرای تاریخی و روستای اصفهک) و بیش از هزار و ۵۴ اثر ملی، همواره جایگاهی ویژه در عرصه میراث فرهنگی کشور داشته و آماده است تا فصل جدیدی از جهانیشدن آثار خود را به نمایش بگذارد.
آسبادها؛ نماد دانش بومی و بهرهگیری از انرژی پاک
در میان تمام مواریث ارزشمند استان، «آسبادها» بیبدیلترین جلوه معماری، مهندسی و دانش بومی ایرانیان در مواجهه با اقلیم خشک و بادخیز شرق کشور به شمار میروند. این سازههای سنتی که بر سر راه بادهای معروف ۱۲۰ روزه سیستان بنا شدهاند، نمونهای حیرتانگیز و پیشرو از به کارگیری انرژی پاک و تجدیدپذیر باد برای تأمین نیازهای حیاتی جوامع محلی در طول قرنها بودهاند و شاهکاری از همزیستی مسالمتآمیز انسان با طبیعت سخت کویر را به تصویر میکشند.
بر اساس جدیدترین پیمایشها و شناساییهای انجامشده، این استان با در اختیار داشتن بیش از ۳۱۰ آسباد تاریخی و سهمی بیش از ۷۵ درصد از مجموع آسبادهای کشور، اصلیترین کانون این میراث به شمار میرود. ارزیابیهای کارشناسی نشان میدهد که خراسان جنوبی قلب تپنده ثبت جهانی آسبادهای ایران است. این سازهها در ۴۰ نقطه و در طول جغرافیا و قلمرو هفت شهرستان استان شامل نهبندان، درمیان، سربیشه، بیرجند، قائنات، سرایان و خوسف پراکنده شدهاند. خراسان جنوبی نه تنها از نظر تعداد، بلکه از حیث اصالت تاریخی و تنوع سازهای نیز پیشران این پرونده است، تا جایی که قدیمیترین منابع تاریخی از جمله مکتوبات دمشقی، خاستگاه اولیه آسبادها را به این منطقه نسبت میدهند.
کانونهای اصلی این سازهها در شهرستانهای نهبندان با ۱۱۰ آسباد و سابقه ۹۵ رشته آسباد پیوسته و درمیان با ۱۰۴ آسباد قرار دارند. تنوع مکانیکی، نحوه انتقال نیرو از پرههای عمودی به سنگ آسیاب و معماری متناسب با جهات باد از ویژگیهای منحصربهفردی است که آسبادهای این دیار را از نمونههای مشابه در جهان متمایز میکند.
در همین خصوص، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی، با تشریح آخرین وضعیت پرونده و الزامات یونسکو، بر نقش حیاتی هماهنگی دستگاهها و تأمین منابع مالی تأکید کرد؛ مسئلهای که اکنون کلید ثبت جهانی آسبادهای خراسان جنوبی محسوب میشود.
همافزایی دستگاهها و تأمین منابع مالی، کلید ثبت جهانی آسبادهای خراسان جنوبی
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه ثبت جهانی آسبادهای ایران وارد مرحلهای تعیینکننده شده است، تحقق این هدف ملی را نیازمند فراتر رفتن از اعتبارات دولتی و بهرهگیری از ظرفیتهای نوین تأمین مالی از جمله «نشاندار کردن مالیات» و مسئولیت اجتماعی بنگاههای اقتصادی دانست.
سید احمد برآبادی روز دوشنبه (۲۲ تیرماه ۱۴۰۵) در نشست بررسی روند ثبت جهانی آسبادها با اشاره به اینکه پرونده ثبت جهانی این سازهها نزدیک به هفت سال است که در دستور کار قرار دارد، تصریح کرد: «اکنون فرصت اندکی برای تکمیل الزامات پرونده باقی مانده و لازم است دستگاههای اجرایی با نگاهی فرابخشی در کنار میراث فرهنگی برای تحقق این هدف ملی همکاری کنند.»
وی با اشاره به ماهیت مشترک این پرونده میان سه استان خراسان جنوبی، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان عنوان کرد: مطالعات باستانشناسی در سیستان و بلوچستان، مستندسازی فنی، نقشهبرداری، فتوگرامتری و بررسی آسبادهای افغانستان در خراسان رضوی و بار اصلی مطالعات مردمشناسی و اجتماعی پرونده به خراسان جنوبی واگذار شده است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با تأکید بر جایگاه خراسان جنوبی در این میراث شاخص، آسبادها را یکی از مهمترین نمونههای میراث صنعتی ایران دانست و عنوان کرد: «همانگونه که قنات نماد مدیریت آب و گنبد جلوهای از معماری ایرانی است، آسبادها نیز نماد خلاقیت و دانش ایرانیان در بهرهگیری از انرژی باد و مستعد ثبت در فهرست جهانی یونسکو هستند.»
وی اعلام کرد: در حالی که ۱۰ آسباد شاخص استان در پرونده ثبت جهانی معرفی شدهاند، در مرحله کنونی هشت آسباد واقع در شهرستانهای نهبندان، درمیان و بیرجند در اولویت اجرای برنامههای حفاظتی، مرمتی و آمادهسازی قرار دارند.
برآبادی مهمترین نیاز کنونی را احیای عملکرد واقعی آسبادها دانست و عنوان کرد: «اکنون هیچ آسباد کاملاً فعالی در استان وجود ندارد که چرخه کامل فعالیت آن از چرخش پرهها تا آسیاب کردن گندم برای بازدیدکنندگان قابل مشاهده باشد، در حالی که احیای این قابلیت فنی یکی از شاخصهای مهم معرفی جهانی است.»
نیاز به ۱۵ میلیارد تومان اعتبار ملی و شیوههای نوین تأمین مالی
وی در بخش دیگری از اظهارات خود به وضعیت اعتبارات پرداخت و گفت: با وجود اینکه منابع مالی سالهای گذشته متناسب با نیازها نبوده، اما سال گذشته دو میلیارد تومان و امسال سه میلیارد تومان اعتبار ملی جذب شده است. با این حال، برای ادامه عملیات مرمت و آمادهسازی، درخواست تخصیص ۱۵ میلیارد تومان اعتبار ملی ارائه شده است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی برآورد هزینه مرمت و راهاندازی آسبادهای منتخب را حدود ۱۰ میلیارد تومان و هزینه اجرای مطالعات مردمشناسی شرق ایران را ۱.۵ میلیارد تومان اعلام کرد و بر ضرورت استفاده از شیوههای نوین تأمین منابع مالی تأکید کرد.
وی افزود: ظرفیتهایی، چون «نشاندار کردن مالیات»، بهرهگیری از مسئولیت اجتماعی شرکتها، معادن و صنایع بزرگ استان و همچنین مشارکت سرمایهگذاران بخش خصوصی، میتواند پشتوانهای مؤثر برای سرعتبخشی به این روند باشد. برآبادی، آزادسازی عرصه و حریم آسبادها را از مهمترین پیشنیازهای ثبت جهانی برشمرد و تأکید کرد: مرمت بناها به تنهایی کافی نیست و ساماندهی منظر فرهنگی، رفع معارضات، جابهجایی تأسیسات مزاحم و اجرای کامل ضوابط حفاظتی یونسکو باید به طور همزمان دنبال شود.
وی توسعه زیرساختهای گردشگری از جمله بهسازی راههای دسترسی، تأمین امکانات اولیه، ایجاد توقفگاه، تقویت اقامتگاههای بومگردی و نصب تابلوهای معرفی را از دیگر ضرورتهای مسیر جهانیسازی آسبادها دانست و ابراز امیدواری کرد با همدلی و مشارکت همهجانبه، این میراث ارزشمند جایگاه شایسته خود را در فهرست جهانی یونسکو به دست آورد.
در کنار تلاشهای فنی و مطالعاتی، پشتیبانی بدنه اجرایی استان نیز برای شتاببخشی به این پرونده به خط شده است، بهطوری که معاون استاندار خراسان جنوبی از تعیین ضربالاجل دیماه برای تکمیل الزامات یونسکو خبر میدهد. معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه زمان برای تکمیل پرونده جهانی آسبادها بسیار محدود است، از بسیج همهجانبه دستگاههای اجرایی، شهرداریها و فرمانداریهای سه استان درگیر در پرونده برای نهایی کردن الزامات تا دیماه امسال خبر داد.
محمد فرهادی در نشست بررسی روند ثبت جهانی آسبادهای استان، با اشاره به ماهیت فرامرزی این میراث بیان کرد: «آسبادها میراث مشترک ایران و افغانستان هستند که بخش عمده آن در خاک ایران قرار دارد و ثبت جهانی این اثر، در حقیقت صیانت از سهم فرهنگی منطقه در جغرافیای یونسکو است.»
دیماه؛ آخرین بازه زمانی برای تکمیل پرونده
وی با اشاره به هماهنگیهای صورتگرفته با معاونت میراثفرهنگی کشور، تصریح کرد: «تمامی الزامات فنی، مطالعاتی و اجرایی باید حداکثر تا دیماه امسال نهایی شود. این آخرین فرصت و بازه زمانی طلایی برای آمادهسازی پرونده است و به همین منظور جلسات پایش پیشرفت کار در خراسان جنوبی هر دو هفته یکبار و نشستهای مشترک سه استان (خراسان جنوبی، رضوی و سیستان و بلوچستان) بهصورت فصلی برگزار میشود.»
فرهادی با تأکید بر لزوم کنار گذاشتن تشریفات معمول اداری در این پروژه ملی، عنوان کرد: «ساماندهی عرصه و حریم، رفع معارضات، جابهجایی تأسیسات مزاحم و اجرای توصیههای کارشناسی «ایکوموس»، وظیفهای است که بر عهده شهرداریها، بنیاد مسکن، راه و شهرسازی و دستگاههای خدماتی نهاده شده و باید با فوریت عملیاتی شود.»
هدف نهایی از ثبت جهانی آسبادها، تبدیل این ظرفیتهای تاریخی به فرصتهای اقتصادی، ایجاد اشتغال برای جوامع محلی و رونق گردشگری است. معاون استاندار خراسان جنوبی، ثبت جهانی را فراتر از یک عنوان افتخاری دانست و افزود: «هدف نهایی ما تبدیل این ظرفیتهای تاریخی به فرصتهای اقتصادی، ایجاد اشتغال برای جوامع محلی و رونق گردشگری است.» وی با اشاره به جایگاه محوری گردشگری و معدن در سند آمایش سرزمین استان، یادآور شد: با وجود اینکه بیشترین تعداد آسبادهای کشور متعلق به این دیار است، اما هنوز جایگاه واقعی آن برای عموم مردم کشور تبیین نشده که در این خصوص رسانهها و فعالان فضای مجازی باید نقش مؤثرتری ایفا کنند.
فرهادی، همراهی مردم را کلید موفقیت این پرونده برشمرد و تأکید کرد: «حفاظت از آسبادها بدون مشارکت جوامع محلی ناممکن است، لذا باید با شفافسازی، نگرانی مالکان اراضی واقع در حریم آثار برطرف شود تا آنها بدانند که ثبت جهانی نه تنها محدودیت نیست، بلکه موجب ارزشافزوده اقتصادی املاک و توسعه زیرساختهای منطقه خواهد شد.»
حمایت صنعتگران از میراث تاریخی؛ پیوند صنعت امروز با فناوری دیروز
در ادامه سلسله نشستهای هماهنگی برای ثبت جهانی آسبادها، نماینده مردم نهبندان و سربیشه در مجلس شورای اسلامی نیز بر لزوم همافزایی بخش خصوصی تأکید کرد. مصطفی نخعی در نشست فعالان اقتصادی، صنعتی و معدنکاران نهبندان اظهار کرد: «ما میخواهیم صنعتگران امروز به کمک صنعت دیروز بیایند، چرا که آسبادها نه تنها یک بنای تاریخی، بلکه بخشی از هویت و تاریخ این منطقه هستند.»
وی با اشاره به ظرفیتهای معدنی نهبندان، افزود: اگرچه اقتصاد این شهرستان به معادن وابسته است و حمایت از سرمایهگذاران اولویت ماست، اما انتظار میرود بخش خصوصی در مسئولیتهای اجتماعی و فرهنگی نیز به یاری ارگانهای متولی بشتابد.
رئیس مجمع نمایندگان استان خراسان جنوبی با یادآوری اینکه جنوب خراسان در گذشته به عنوان یکی از بزرگترین مراکز تولید آرد شرق کشور شناخته میشده است، بیان کرد: امروز شاخص اصلی در مسیر ثبت جهانی، میزان مرمت و احیای آسبادهاست، لذا پیشنهاد میکنم در یک اقدام جهادی، هر فعال بخش صنعتی مسئولیت مرمت و راهاندازی یک یا چند آسباد را با نام خود بر عهده بگیرد تا این الگو به یک مدل مشارکتی موفق در سطح کشور تبدیل شود.
آنچه در روند پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران بیش از هر چیز خودنمایی میکند، تغییر نگاه از حفاظتِ منفعل به احیایِ فعال است. ثبت جهانی نه یک پایان، که آغازی برای بازگرداندن نبض زندگی به کالبد آسبادهاست.
امروز مشخص شده است که برای عبور از دروازههای یونسکو، صرف داشتن تعداد بالای سازهها کافی نیست، بلکه کارکرد این سازهها آنگونه که در تاریخ این سرزمین جریان داشته، باید دوباره احیا شود.
بسیج ظرفیتهای استان، از بودجههای دولتی تا همت بلند فعالان اقتصادی و معدنی، نشاندهنده یک عزم عمومی برای حفظ شناسنامه تاریخی شرق ایران است. اگر آسبادهای نهبندان، درمیان و سایر نقاط خراسان جنوبی به چرخه بهرهبرداری بازگردند، نه تنها میراثی جهانی برای آیندگان حفظ خواهد شد، بلکه چرخدندههای گردشگری و اقتصاد محلی نیز به حرکت درخواهد آمد.
اکنون، در ماههای باقیمانده تا دیماه، تلاقی صنعت دیروز با سرمایه و دانش امروز، کلید اصلی در دستان مردم و مسئولانی است که میخواهند نام خراسان جنوبی را بار دیگر در ردیف افتخارات جهانی ثبت کنند.
منبع: