نشست جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران برگزار شد

 به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در آستانه «هفته ملی بدون دخانیات» با شعار «افشای جذابیت‌ها و تبلیغات دروغین برای نسل عاری از دخانیات»، نشست خبری «جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران» ساعت ۱۰ روز دوشنبه ۴ خردادماه با هدف تبیین برنامه‌های این هفته و تشریح راهبرد‌های کلان برای صیانت از سلامت نسل جوان برگزار شد. در این نشست که با تمرکز بر ضرورت آگاه‌سازی عمومی و مقابله با سیاست‌های بازاریابی شرکت‌های دخانیاتی همراه بود، بر ضرورت تغییر رویکرد از «کنترل صرف» به سمت «استراتژی پایان بازی» (Endgame Strategy) برای ریشه‌کن کردن این معضل تأکید شد.

 شریف ترکمن‌نژاد؛ مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، در ابتدای این نشست با اشاره به تغییر رویکرد برنامه‌های امسال نسبت به سال گذشته گفت: اگر تمرکز سال گذشته بر افشای ترفند‌های صنایع دخانیات برای جذب مخاطب بود، امسال نگاه‌ها به‌طور ویژه به سمت جوانان، نوجوانان و مقابله با اعتیاد به نیکوتین و تنباکو معطوف شده است.

استراتژی «پایان بازی» و مفهوم نسل بدون دخانیات

 ترکمن‌نژاد با تشریح مفهوم «نسل بدون دخانیات» (Tobacco-Free Generation) به‌عنوان یک راهبرد جهانی، اظهار داشت: این مفهوم در واقع یک راهبرد کلان است که در دنیا با عنوان استراتژی پایان بازی شناخته می‌شود؛ به این معنا که به صنعت دخانیات اعلام می‌کنیم بازی تمام شده است. کشور‌هایی که شیوع مصرف دخانیات در آنها کمتر از ۱۵ درصد و شاخص‌های کنترل دخانیات آنها طبق ارزیابی سازمان جهانی بهداشت بالای ۷۰ باشد، می‌توانند این برنامه را اجرایی کنند.

مفهوم نسل بدون دخانیات یعنی از زمان تصمیم زوجین برای ازدواج، آموزش‌ها و مهارت‌های لازم را به آنها بدهیم تا نه تنها خودشان مصرف‌کننده نباشند، بلکه فرزندانشان را در محیطی عاری از دخانیات پرورش دهند. جمعیت مبارزه با دخانیات برای تمام مراحل رشد، از دوران کودکی تا پایان مقطع متوسطه برنامه مدون دارد.

 وی در تشریح عملیاتی‌سازی این ایده افزود: مفهوم نسل بدون دخانیات یعنی از زمان تصمیم زوجین برای ازدواج، آموزش‌ها و مهارت‌های لازم را به آنها بدهیم تا نه تنها خودشان مصرف‌کننده نباشند، بلکه فرزندانشان را در محیطی عاری از دخانیات پرورش دهند. جمعیت مبارزه با دخانیات برای تمام مراحل رشد، از دوران کودکی تا پایان مقطع متوسطه (طرح پاد) برنامه مدون دارد.

هشدار نسبت به هدف‌گیری ۸۰ درصدی قشر زیر ۱۸ سال

 مشاور علمی جمعیت با تأکید بر هوشیاری صنایع دخانیات نسبت به سن شروع مصرف، هشدار داد: نکته بسیار حیاتی که صنایع دخانیات به‌شدت روی آن متمرکز هستند، این است که بیش از ۸۰ درصد ابتلا به مصرف دخانیات در زیر ۱۸ سال اتفاق می‌افتد؛ بنابراین تمام انرژی و ترفند‌های این صنعت صرف جذب نوجوانان و جوانان می‌شود که در سنین حساسی قرار دارند. آنها برای کشاندن این قشر به سمت دخانیات سنتی (قلیان و سیگار) و انواع دخانیات جدید، بسیار موفق عمل کرده‌اند.

روزشمار هفته ملی بدون دخانیات (۴ تا ۱۰ خرداد)

 در این نشست، عناوین ایام هفته ملی بدون دخانیات که با محوریت شعار «نسل بدون دخانیات» نام‌گذاری شده، به شرح زیر اعلام شد:

دوشنبه، ۴ خرداد: خانواده‌های عاری از دخانیات و نسل بدون دخانیات
سه‌شنبه، ۵ خرداد: نسل بدون دخانیات با خودمراقبتی و سلامت روان
چهارشنبه، ۶ خرداد: نسل عاری از دخانیات با ترویج آموزه‌های دینی
پنج‌شنبه، ۷ خرداد: تعهد و مشارکت اصناف برای نسل بدون دخانیات
جمعه، ۸ خرداد: نسل عاری از دخانیات با ورزش و تفریحات سالم
شنبه، ۹ خرداد: آموزش نوجوانان و جوانان برای نسل عاری از دخانیات
یکشنبه، ۱۰ خرداد (روز جهانی): تعهد و مشارکت اصحاب رسانه برای افشای ترفند‌های صنایع دخانیات

واکاوی ترفند‌های فریبنده صنعت دخانیات

 ترکمن‌نژاد در ادامه نشست، به افشای روش‌های سازمان‌یافته صنعت دخانیات برای جذب مخاطب پرداخت و گفت: متأسفانه در اکثر کشور‌های جهان روند مصرف دخانیات رو به رشد است. صنعت دخانیات برای ترویج محصولات خود، به دستکاری محتوا و طراحی محصول روی آورده است. آنها با رنگ‌بندی‌های جذاب، طراحی‌های زنانه و تولید محصولات الکترونیک زیبا با افزودنی‌های معطر، نوجوانان را هدف می‌گیرند.

متأسفانه در اکثر کشور‌های جهان روند مصرف دخانیات رو به رشد است. صنعت دخانیات برای ترویج محصولات خود، به دستکاری محتوا و طراحی محصول روی آورده است. آنها با رنگ‌بندی‌های جذاب، طراحی‌های زنانه و تولید محصولات الکترونیک زیبا با افزودنی‌های معطر، نوجوانان را هدف می‌گیرند.

 وی با اشاره به تکنیک‌های شیمیایی این صنعت تأکید کرد: آنها با تغییر اسیدیته محصول، باعث می‌شوند نیکوتین بدون تحریک گلو و سرفه، به سرعت به عمق ریه نفوذ کند. افزودن ترکیباتی برای ایجاد بخار غلیظ در سیگار‌های الکترونیک و استفاده از مواد خنک‌کننده برای بازکردن برونش‌ها، همگی برای اعتیادآوری سریع‌تر است. 

 مشاور علمی جمعیت، روایت‌های بازاریابی گمراه‌کننده را از دیگر حربه‌های این صنعت دانست و افزود: آنها با حمایت مالی از برخی پژوهش‌ها، مقالات علمی تولید می‌کنند تا ادعا کنند محصولات جدیدشان کاهش آسیب به همراه دارد یا برای ترک سیگار مفید است. آنها آسیب‌ها را زیر عنوان نوآوری و فناوری مخفی می‌کنند تا مصرف‌کننده مرعوب تکنولوژی شود. همچنین با لابی‌گری‌های سیاسی در احزاب مختلف، مانع از وضع قوانین بازدارنده، افزایش مالیات بر دخانیات و یا اجرای قانون بسته‌بندی ساده می‌شوند.

 ترکمن‌نژاد در پایان با انتقاد از وضعیت عرضه دخانیات در کشور اظهار داشت: فروش زیر ۱۸ سال عملاً کنترل نشده است. گسترش سفره‌خانه‌های سنتی و به‌ویژه دکه‌هایی که در مجاورت مدارس فعالیت می‌کنند، نقش فوق‌العاده‌ای در گسترش دخانیات دارند. استفاده از عبارات فریبنده‌ای مثل ملایم، کم‌قطران، ارگانیک و حامی محیط‌زیست، همگی در کنار استفاده از نمک‌های نیکوتین و طعم‌دهنده‌ها، ترفند‌هایی است که صنعت دخانیات برای به دام انداختن نسل آینده از آنها بهره می‌برد.

وعده‌های دروغین «آینده بدون دود»

 مشاور علمی جمعیت مبارزه با دخانیات با اشاره به ریاکاری شرکت‌های بزرگ دخانیاتی افزود: بسیاری از این شرکت‌ها در وب‌سایت‌های خود وعده آینده بدون دود می‌دهند؛ در حالی که بیشترین سود آنها همچنان از محصولات دخانی سنتی است و محصولات جدیدشان نیز به‌مراتب آسیب‌زاتر است. ادعای کمک به ترک سیگار با استفاده از سیگار‌های الکترونیک نیز یک فریب بزرگ است؛ چرا که مطالعات نشان می‌دهد نوجوانان با این ابزار‌ها شروع به مصرف می‌کنند و بزرگسالان نیز به مصرف دوگانه (ترکیب دخانیات سنتی و مدرن) روی می‌آورند که عوارض را دوچندان می‌کند.

نفوذ در شبکه سینمای خانگی و فضای مجازی

 ترکمن‌نژاد با اشاره به نقش مخرب تبلیغات در پلتفرم‌های پرمخاطب تصریح کرد: استفاده از اینستاگرام، سلبریتی‌ها و به‌ویژه شبکه سینمای خانگی، راهبرد‌های اصلی این صنعت برای عادی‌سازی مصرف دخانیات است. نفوذ این صنعت در سینما و حمایت مالی از تولیدات هنری برای ما محرز شده است. این یک ترفند کهنه است که از هالیوود آغاز شده و متأسفانه در ایران نیز به‌وضوح دیده می‌شود.

 وی در پایان با اشاره به اقدامات قانونی صورت گرفته برای برخورد با این روند تأکید کرد: طبق قانون، هرگونه تبلیغ دخانیات ممنوع است، اما این شرکت‌ها با ترویج غیرمستقیم در آثار هنری، قانون را دور می‌زنند. ما در جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، علیه تعدادی از کارگردان‌ها، پلتفرم‌ها و هنرپیشه‌ها به دلیل تبلیغ غیرمستقیم دخانیات شکایت کرده‌ایم. مستندات این حمایت‌های مالی در نهاد‌هایی همچون ساترا و خانه سینما وجود دارد و ما همچنان بر پیگیری این پرونده‌ها برای صیانت از فرهنگ عمومی تأکید داریم.

استفاده از اینستاگرام، سلبریتی‌ها و به‌ویژه شبکه سینمای خانگی، از راهبرد‌های اصلی صنعت دخانیات برای عادی‌سازی مصرف دخانیات است. نفوذ این صنعت در سینما و حمایت مالی از تولیدات هنری برای ما محرز شده است. این یک ترفند کهنه است که از هالیوود آغاز شده و متأسفانه در ایران نیز به‌وضوح دیده می‌شود.

آمار‌های نگران‌کننده؛ وقتی درصد‌ها فریبنده می‌شوند

 دکتر اباذر اشتری؛ عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و عضو شورای پژوهشی مرکز تحقیقات کنترل دخانیات، با اشاره به تحلیل دقیق داده‌های آماری، نسبت به خوش‌بینی‌های کاذب هشدار داد. وی با استناد به آخرین آمار رسمی (مطالعات سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰) گفت: اگرچه بر اساس آمار‌های رسمی، شیوع مصرف دخانیات در کشور بین ۱۴ تا ۱۵ درصد ثابت مانده است، اما نگاه به قدر مطلق جمعیت نشان می‌دهد که با وجود رشد جمعیت (افزایش حدود ۷ تا ۸ میلیون نفری جمعیت کشور)، تعداد مصرف‌کنندگان به‌طور واقعی افزایش یافته است. بنابراین، تکیه بر درصد‌های ثابت می‌تواند گول‌زننده باشد؛ چرا که در عمل، چندین میلیون نفر به جمعیت مصرف‌کنندگان اضافه شده است.

تفکیک میان «تجربه مصرف» و «مصرف‌کننده واقعی»

 دکتر اشتری در ادامه به ضرورت تفکیک اصطلاحات تخصصی در بررسی سنِ گرایش به دخانیات پرداخت و تأکید کرد: در مباحث علمی، ما باید میان دو مفهوم تجربه مصرف و مصرف‌کننده واقعی تمایز قائل شویم. وقتی از تجربه مصرف صحبت می‌کنیم، سن ابتلا بسیار پایین‌تر است (حدود ۹ سال)؛ اما طبق استاندارد‌های تعریف‌شده، مصرف‌کننده واقعی به فردی گفته می‌شود که حداقل صد نخ سیگار کشیده و در حال حاضر به‌صورت روزانه مصرف دخانیات دارد.

تحلیل جامعه‌شناختی گرایش زنان به دخانیات؛ از «اعتراض» تا «استقلال تن»

 دکتر اباذر اشتری در ادامه تحلیل‌های خود، به یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات روز، یعنی افزایش مصرف دخانیات (به‌ویژه قلیان) در میان زنان پرداخت. وی با نگاهی ریشه‌ای و فراتر از آمار‌های سطحی، پنج دلیل کلیدی را برای این پدیده برشمرد:

۱. بعد انتقادی و اعتراضی
 دکتر اشتری معتقد است مصرف دخانیات در برخی لایه‌های اجتماعی زنان، به ابزاری برای نمایش اعتراض تبدیل شده است: در مطالعات پراکنده‌ای که در دانشگاه‌ها یا فضا‌هایی مثل نمایشگاه کتاب انجام شده، می‌بینیم که مصرف قلیان، سیگار یا ویپ، گاهی به عنوان یک بازنمایی اعتراضی عمل می‌کند؛ نوعی رفتار برای نشان دادن نقد به ساختار‌های موجود.

۲. نمایش شخصیت مستقل و آزادی
 وی دومین عامل را تلاش برای ابراز هویت مستقل دانست و گفت: بسیاری از زنان و دختران جوان، مصرف دخانیات را راهی برای نشان دادن استقلال فکری و فردی و به رخ کشیدن آزادی‌های شخصی خود می‌بینند.

                                                          ۳. اراده بر تن 

دغدغه اصلی ما اکنون این است که چگونه از ورود افراد جدید، به‌ویژه کودکان، نوجوانان و زنان به دایره مصرف جلوگیری کنیم. هدف ما در هفته ملی بدون دخانیات، تقویت توانمندسازی و مطالبه‌گری در میان آن ۷۳ میلیون نفر غیرمصرف‌کننده است.

 عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، با طرح یک مفهوم عمیق جامعه‌شناختی افزود: یک نکته بسیار کلیدی، موضوع اراده بر تن است. در گذشته، بسیاری از تصمیمات حیاتی زنان از جمله ازدواج و تحصیل تحت کنترل نهاد‌های سنتی (پدر، برادر یا همسر) بود. اکنون که این فضا کمی بازتر شده، برخی از زنان برای نشان دادن اینکه بر بدن و انتخاب‌های خود حاکمیت دارند، به رفتار‌هایی نظیر مصرف دخانیات روی می‌آورند تا استقلال خود را در این حوزه به نمایش بگذارند.

۴. فروپاشی قبح اجتماعی و سنتی
 دکتر اشتری با ابراز نگرانی از تغییر الگو‌های خانوادگی تصریح کرد: در گذشته مصرف سیگار یا قلیان توسط زنان یک تابوی بزرگ محسوب می‌شد، اما امروز شاهد ریختن قبح اجتماعی هستیم. اکنون در جمع‌های خانوادگی می‌بینیم که دختران جوان در کنار والدین و سایر اعضای خانواده به راحتی قلیان می‌کشند و این رفتار به عنوان یک تفریح عادی پذیرفته شده است که این موضوع از خطرناک‌ترین مراحل عادی‌سازی مصرف دخانیات است.

۵. نقش آگاهی‌بخشی در کاهش مصرف
 وی در پایان سخنان خود بر قدرت آموزش تأکید کرد و یادآور شد که مطالعات نشان می‌دهد افزایش آگاهی‌های اجتماعی و فرهنگی می‌تواند به عنوان یک سد دفاعی، میل به مصرف را در میان‌مدت کاهش دهد، مشروط بر اینکه این آگاهی‌بخشی با درک درست از انگیزه‌های اجتماعیِ مصرف‌کنندگان همراه باشد.

اهمیت رسانه 

 عضو شورای پژوهشی مرکز تحقیقات کنترل دخانیات با تأکید بر نقش بی‌بدیل رسانه‌ها در این استراتژی، گفت: دغدغه اصلی ما اکنون این است که چگونه از ورود افراد جدید، به‌ویژه کودکان، نوجوانان و زنان به دایره مصرف جلوگیری کنیم. هدف ما در هفته ملی بدون دخانیات، تقویت توانمندسازی و مطالبه‌گری در میان آن ۷۳ میلیون نفر غیرمصرف‌کننده است.

 وی در پایان با خطاب قرار دادن اصحاب رسانه و صداوسیما افزود: ما از رسانه‌ها می‌خواهیم که در تولیدات نمایشی، سریال‌ها و محتوا‌های فضای مجازی، دقت بیشتری به خرج دهند. نمایش عادی‌سازی مصرف دخانیات در قاب تلویزیون، دروازه‌ای برای ورود نسل‌های جدید به این چرخه است. این یک نکته کلیدی است؛ اگر بتوانیم تمرکز خود را از درمان مصرف‌کننده به سمت حفاظت از غیرمصرف‌کنندگان و جلوگیری از جذب افراد جدید تغییر دهیم، گام بزرگی در راه تحقق شعار نسل بدون دخانیات برداشته‌ایم.