قبل از اهدا، بپرسید پولتان به دست کی میرسد؟ /افشای «مدل دلالی» در خیریههای بینالمللی؛
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در میانه ماه ذیالحجه و اوج فریضه قربانی و انفاق، یک فعال باسابقه امداد میدانی با انتشار راهنمایی صریح، پرده از مدلی به نام «دلالی» در برخی خیریههای بزرگ برداشته است. «طوقیر تاکس شریف»، شهروند انگلیسی ساکن سوریه که سالها در بحرانهای غزه و سوریه حضور داشته، در دفترچهای با عنوان «بدانید پول خیریه شما کجا میرود» هشدار میدهد: بسیاری از مؤسسات تنها واسطه جمعآوری پول هستند، بدون اینکه خود در خط مقدم حضوری داشته باشند و گاهی کمکها را به ابزاری برای وابستگی سیاسی تبدیل میکنند.
او میگوید: تصور کنید یک تازهمسلمان در اروپا یا آمریکا، میخواهد در بحرانی انسانی مثل جنگ سوریه یا محاصره غزه، مبلغی را به عنوان قربانی یا کمک به یک مؤسسه خیریه معروف واریز کند. او انتظار دارد پولش به سرعت تبدیل به نان، دارو یا چادر برای یک خانواده بیپناه شود. اما واقعیت میدانی چیز دیگری است.
مشکل اصلی این است که بسیاری از خیریههای بزرگ، خودشان در خط مقدم حضور ندارند. آنها در کشورهای ثروتمند مثل آمریکا یا انگلستان دفتر دارند، پول جمع میکنند، سپس آن را به یک «واسطه محلی» در منطقه جنگی میدهند تا کار را انجام دهد. این مدل در راهنمای مذکور «مدل دلالی» (Broker Model) نامیده شده است. حالا سؤال این است: آیا آن اهداکننده میداند واسطه چه کسی است؟ آیا مطمئن است که پولش صرف تبلیغات برای لوگوی همان خیریه بزرگ نمیشود؟ و مهمتر اینکه آیا این کمکها باعث میشود مردم منطقه برای همیشه وابسته و درمانده بمانند یا روزی روی پای خود بایستند؟
نگارش «راهنمای شفافیت» از زبان یک فعال کهنهکار
طوقیر شریف که سالها تجربه فعالیت در خطوط مقدم بحرانها را دارد، در مطلبی اختصاصی برای سایت خبری «مسلم مترز» (MuslimMatters.org) از انتشار یک راهنمای کاربردی با عنوان «بدانید پول خیریه شما کجا میرود» خبر داده است. در ایام پربرکت ذیالحجه و تشدید سنت حسنه قربانی و انفاق، انتشار این راهنمای صریح و جنجالی از سوی یک فعال باسابقه عرصه امدادرسانی، بحثهای گستردهای را در میان مسلمانان و فعالان حوزه بشردوستانه برانگیخته است. شریف که نگارش این دفترچه را با خاطرهای تکاندهنده از یک کودک در حال مرگ در سوریه آغاز میکند، میگوید: نیروی انفجار آنقدر زیاد بود که کاری از دست ما ساخته نبود. همان لحظه بود که احساس کردم سکوت در برابر نحوه هزینهشدن کمکها، خیانت به امت است. وی هدف خود را نقد سازنده و جلوگیری از «انحراف نظام خیریههای اسلامی» دانسته و تأکید میکند: «ما نمیتوانیم به روشهای قدیمی و بدون نظارت، استراتژی یا شفافیت به امور خیریه ادامه دهیم.
پنج دسته خیریه؛ حمله تند به «واسطهگرها»
بخشهای مهمی از این راهنما به افشای «مدلهای آفتزده» در برخی خیریهها اختصاص دارد. شریف در این راهنما مؤسسات خیریه را به پنج دسته تقسیم میکند، اما تندترین حملات او متوجه دسته سوم است: «خیریههای واسطهگر» (The Brokers). از نظر او، این گروه امانت الهی مردم را به کالایی برای بازاریابی و جمعآوری پایگاه داده تبدیل کردهاند. او این خیریهها را اینگونه توصیف میکند:
-
لوگوی خود را بزرگتر از نیازمندان جلوه میدهند.
-
با فیلمهای احساسی پول جمع میکنند، اما خودشان ریسک رفتن به منطقه جنگی را نمیپذیرند.
-
گاهی حتی پس از عقبنشینی از یک منطقه (مثل سوریه)، باز هم در تبلیغاتشان ادعای فعالیت در آنجا میکنند.
ادعای جنجالیتر شریف این است که «کمک خنثی نیست». او میگوید برخی کمکهای اولیه (مثل آب، غذا یا چادر) از سوی قدرتهای خارجی عمداً طوری طراحی میشوند که مردم را وابسته و تحت نفوذ نگه دارند. به عبارت دیگر، یک کیسه آرد ممکن است سلاحی برای نفوذ سیاسی باشد، نه یک عمل خیرخواهانه.
راهکار: از «بقا» به «بازسازی»
شریف نمیگوید کمک نکنید. میگوید: طرز کمک کردن را عوض کنید. به جای آنکه فقط برای «زنده نگه داشتن مردم در چادرها» پول بدهید، به پروژههای زیربنایی و بلندمدت فکر کنید. او از مدل اسلامی «وقف» (Waqf) مثال میزند: به جای خرید یک وعده غذا، در ساختن یک مدرسه یا یک چاه آب خورشیدی سرمایهگذاری کنید که سالها به مردم خدمت کند. خود او نمونه عملی دارد: در شمال سوریه یک چاه آب با انرژی خورشیدی ساخته که بدون وابستگی به سوخت یا برق خارجی، آب پاکیزه به روستاها میرساند. شریف به عنوان جمعبندی، فهرستی از سوالات چالشبرانگیز را به اهداکنندگان پیشنهاد میدهد:
-
شریک اجرایی شما در منطقه بحران کیست؟ (نام و مشخصات واقعی)
-
ساختار سازمانی شما چگونه است؟ (چه کسی تصمیم میگیرد پول کجا برود؟)
-
آیا پروژههای میانمدت و بلندمدت دارید؟ (فقط کمکهای اضطراری نمیدهید؟)
اگر یک خیریه نتواند به این سوالات شفاف پاسخ دهد، به احتمال زیاد یک «واسطه» است، نه یک «سازنده». شریف تأکید میکند: «هدف امت اسلام نباید صرفاً زنده نگه داشتن مردم در چادرها باشد؛ بلکه تربیت نسلی است که بتواند دوباره سرزمینهای خود را بسازد. کمکهایی که تنها وابستگی میآورند، پیروزی نیستند.» به همین دلیل، او این راهنما را درست قبل از ذیالحجه منتشر کرده تا مسلمانان با آگاهی بیشتر، قربانی و زکات خود را به دست خیریههایی بسپارند که واقعاً «میسازند»، نه «دلالی میکنند».
مسلم مترز (MuslimMatters)؛ نقدی از درون شبکه یا نظر یک فرد؟
مسلم مترز یک مجله آنلاین غیرانتفاعی است که در سال ۲۰۰۷ کار خود را آغاز کرد. هدفی که این رسانه برای خود تعریف کرده، فراهم آوردن بستری امن برای گفتوگو و انتشار دیدگاههای اصیل اسلامی است، بهویژه در مورد چالشهای فراروی مسلمانان مقیم غرب در زمینه دین، سیاست، اخلاق و خانواده. این پایگاه آنلاین وابستگی شبکهای به طیفی از مؤسسات و فعالان مطرح اسلامی در غرب دارد.
اگرچه مسلم مترز از نظر حقوقی و ساختاری یک نهاد مستقل غیرانتفاعی محسوب میشود و صرفاً از طریق کمکهای مردمی اداره میگردد، اما یکی از اعضای بنیانگذار آن، «عمر عثمان»، همبنیانگذار مؤسسه آموزشی «معهد قلم» (Qalam Institute) نیز هست. به عبارت دیگر، مسلم مترز خود خیریه نیست و عملاً پول جمع نمیکند، اما به عنوان بستری برای بازتاب دیدگاههای فعالان طراز اول حوزه خیریه و آموزش دینی در غرب عمل میکند. از این منظر، مقاله جنجالی «بدانید پول خیریه شما کجا میرود» را باید نقدی از درون شبکه سازمانیافته نهادهای اسلامی غرب تلقی کرد، نه صرفاً نظر یک فرد.
منابع: