اصطلاحات تخصصی بینالمللی امداد و نجات برای سازمانهای مردمنهاد
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، وقتی زمین میلرزد، سیل جادهها را میبلعد یا طوفان خانهها را با خود میبرد، نخستین ساعات پس از فاجعه، سرنوشتسازترین لحظات برای نجات انسانهاست. در این میان، هلال احمر یا صلیبسرخ در کنار سازمانهای مردمنهاد (NGO) امدادگر، پاسخگویانی هستند که خود را به قلب بحران میرسانند. اما موفقیت در چنین مأموریتی فقط به شجاعت و سرعت بستگی ندارد؛ بلکه نیازمند زبان مشترک و چارچوب استانداردی است که همه بازیگران بینالمللی، از سازمان ملل متحد، صلیبسرخ، هلال احمر تا سازمانهای مردمنهاد محلی، آن را بفهمند و به کار ببرند.
این یادداشت، نخستین بخش از مجموعه «اصطلاحات تخصصی امداد و نجات» است که به صورت ویژه به بحرانهای طبیعی (زلزله، سیل، طوفان، خشکسالی و آتشفشان) اختصاص دارد. در ادامه، مهمترین واژگان و مخففهای بینالمللی را مرور میکنیم؛ هر اصطلاح در یک پاراگراف مستقل توضیح داده شده است.
۱. کاهش خطر بلایا (Disaster Risk Reduction - DRR)
کاهش خطر بلایا به مجموعه اقدامات سیستماتیکی گفته میشود که پیش از وقوع یک پدیده طبیعی مخرب انجام میگیرد تا آسیبپذیری جوامع را کاهش دهد. «دی آر آر» (DRR) فراتر از واکنش اضطراری است و شامل شناسایی خطرات (مثل گسلهای زلزله یا دشتهای سیلگیر)، ارزیابی آسیبپذیری (مثلاً ساختمانهای نامقاوم) و تقویت ظرفیتهای محلی (آموزش همگانی، بیمه محصولات کشاورزی) میشود. برای یک انجیوی محلی، اجرای پروژههای «دی آر آر» (DRR) به معنای سرمایهگذاری بر روی تابآوری است؛ کاری که هزینهاش معمولاً یکدهم هزینه عملیات امدادی پس از بحران تمام میشود. سازمان ملل این مفهوم را در چهار اولویت چارچوب سندای گنجانده است.
۲. بلایای ناگهانی (Sudden-Onset Disaster)
به بلایایی گفته میشود که بدون هشدار قبلی یا با هشدار بسیار کوتاه (کمتر از چند ساعت) رخ میدهند. زلزله، سیلهای برقآسا (Flash Flood)، رانش زمین، ریزش بهمن و فوران ناگهانی آتشفشان در این دسته جای میگیرند. ویژگی اصلی این نوع بحران، «شوک زمانی» است: امدادگران معمولاً فرصت تخلیه پیشگیرانه ندارند و در دقایق و ساعتهای اولیه پس از فاجعه، زیرساختها (جاده، پل، بیمارستان) نیز تخریب شده است. بنابراین، «تیمهای واکنش سریع» (ERT) باید از قبل تجهیزات سبک و قابل حمل داشته باشند و توانایی رسیدن به منطقه را بدون کمک فرودگاه یا جاده آسفالت داشته باشند. در بلایای ناگهانی، اولویت نخست «جستجو و نجات» (SAR) و سپس «تأمین سرپناه اضطراری» است.
۳. بلایای تدریجی (Slow-Onset Disaster)
در مقابل بلایای ناگهانی، بلایای تدریجی به مرور زمان (هفتهها، ماهها یا حتی سالها) ظاهر میشوند. خشکسالی، فرونشست زمین، بیابانزایی، قحطی ناشی از تغییر اقلیم و بالا آمدن تدریجی سطح آب دریاها مثالهای بارزی هستند. در این نوع بحران، فرصت بیشتری برای هشدار، برنامهریزی و اقدامات کاهشی وجود دارد، اما چالش اصلی «فرسایش تدریجی معیشت» است: مردم مجبور میشوند دام خود را بفروشند، از زمینهای کشاورزی دست بکشند و به حاشیه شهرها مهاجرت کنند.
برای بلایای ناگهانی (مثل زلزله)، از «ارزیابی سریع چندبخشی یا میرا» (MIRA) استفاده میشود که در ۷۲ ساعت اول بحران انجام میگیرد و بر نیازهای فوری (آب، غذا، سرپناه) متمرکز است. میرا یک رویکرد مشترک و هماهنگ بینالمللی است که توسط کمیته دائمی بین سازمانی (IASC) و دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (OCHA) توسعه یافته است.هدف اصلی آن، جمعآوری و تحلیل سریع اطلاعات در ساعات و روزهای نخست یک فاجعه (مثلاً در ۷۲ ساعت اول) است تا درک مشترکی از وضعیت، نیازهای اولیه مردم آسیبدیده در بخشهای مختلف (چندبخشی) و اولویتهای پاسخگویی به دست آید.
اما برای بلایای تدریجی (مثل خشکسالی)، میرا (MIRA) کارایی چندانی ندارد؛ چون بحران به تدریج گسترش مییابد و آسیب اصلی به معیشت بلندمدت مردم وارد میشود. به همین دلیل، ابزار مناسب برای بلایای تدریجی «ارزیابی نیازهای پس از فاجعه یا پی دی ان ای» (PDNA) است که خسارت اقتصادی، افت تولیدات کشاورزی، مهاجرت اجباری و هزینههای بازسازی را در بازه زمانی چند هفته تا چند ماه محاسبه میکند. ( پی دی ان ای» (PDNA) مخفف Post-Disaster Needs Assessment است. این یک روش ساختاریافته برای ارزیابی بازسازی و بهبودی (recovery and reconstruction) پس از یک فاجعه بزرگ (مانند زلزله، سیل، طوفان) است. )، برخلاف میرا که سریع و برای ۷۲ ساعت اول بحران است، PDNA معمولاً در چند هفته تا چند ماه پس از فاجعه انجام میشود و دامنه وسیعتری دارد:
-
تخمین خسارات (Damage): ارزش فیزیکی زیرساختها و داراییهای تخریب شده.
-
تخمین تلفات (Losses): اختلال در جریان اقتصادی (کاهش تولید، افزایش هزینهها، از دست رفتن درآمد).
-
شناسایی نیازهای بهبودی (Recovery Needs): برای بازسازی بهتر (Build Back Better).
در عرصه فعالیتهای بینالمللی امداد و نجات، به عبارت دیگر، میرا (MIRA) برای «کمک فوری» و «پی دی ان ای» (PDNA) برای «برنامهریزی بازسازی و جبران خسارت» طراحی شده است.
۴. سیستم هشدار زودهنگام (Early Warning System - EWS)
«سیستم هشدار زودهنگام یا ای دبلیو اس» (EWS)، ترکیبی از دانش علمی، تجهیزات پایش (مثل سنسورهای سنجش سطح آب یا شبکه شتابنگار زلزله)، سیستمهای ارتباطی و برنامههای تخلیه است که به مردم هشدار میدهد قبل از رسیدن فاجعه، خود را به مکان امن برسانند. در بحران سیل و طوفان، «ای دبلیو اس» (EWS) میتواند جان دهها هزار نفر را نجات دهد. یک «ای دبلیو اس» (EWS) مؤثر نه فقط به فناوری، بلکه به «حلقه آخر» یعنی توانایی مردم در دریافت و باور کردن هشدار نیز وابسته است. سازمانهای مردمنهاد در این زمینه میتوانند با آموزش روستاییان، نصب تابلوهای مسیرهای تخلیه و برگزاری مانورهای منظم، این سیستم را به یک هشدار عملیاتی تبدیل کنند.
۵. جستجو و نجات (Search and Rescue - SAR)
«جستجو و نجات یا اس ای آر» (SAR)، به مجموعه عملیاتی گفته میشود برای یافتن افرادی که در زیر آوار، داخل آب، روی کوه یا در مناطق صعبالعبور گرفتار شدهاند و خارج کردن آنها به کمک تجهیزات فنی (دوربینهای حرارتی، سگهای جستجو، دستگاههای شنود) و تیمهای آموزشدیده. در بحرانهای طبیعی، «جستجو و نجات یا اس ای آر» (SAR) به دو دسته اصلی تقسیم میشود: «اس ای آر شهری» (Urban SAR) که در میان تخریب ساختمانهای مسکونی و اداری انجام میشود و «اس ای آر طبیعت» (Wilderness SAR) که در کوهستان، جنگل، بیابان یا حاشیه رودخانههای خروشان صورت میگیرد. تفاوت ابزار و تاکتیک در این دو حوزه بسیار زیاد است؛ مثلاً در «اس ای آر شهری» نگرانی از ریزش ثانویه آوار وجود دارد، در حالی که در «اس ای آر طبیعت»، مقابله با سرما، کمبود آب و مسافتهای طولانی اولویت دارد. استانداردهای بینالمللی برای تیمهای «جستجو و نجات یا اس ای آر» (SAR) توسط نهادی به نام «گروه مشورتی بینالمللی جستجو و نجات - اینساراگ» (INSARAG) تدوین میشود.
«گروه مشورتی بینالمللی جستجو و نجات - اینساراگ» (INSARAG) که در سال ۱۹۹۱ تأسیس شده، یک شبکه جهانی زیر نظر سازمان ملل متحد است که بیش از ۹۰ کشور و سازمان را دربر میگیرد. این نهاد استانداردهای حداقلی بینالمللی را برای تیمهای جستجو و نجات شهری (USAR) تعیین و هماهنگی میان آنها را تسهیل میکند. گواهینامهای که توسط این نهاد صادر میشود (INSARAG External Classification)، یک استاندارد جهانی برای حرفهایگرایی و اثربخشی تیمهای امدادی محسوب میشود.
۶. جستجو و نجات شهری (Urban Search and Rescue - USAR)
«جستجو و نجات شهری یا یو اس ای آر» (USAR)، زیرمجموعه تخصصی «جستجو و نجات یا اس ای آر» (SAR)، است که به عملیات در محیطهای انسانساخت و متراکم مانند شهرها، شهرکهای صنعتی و مناطق مسکونی پس از زلزله، انفجار یا ریزش ساختمان میپردازد. ویژگی منحصربهفرد «یو اس ای آر» (USAR)، مواجهه با «ساختارهای ناپایدار» (ساختمانهایی که هنوز فرو نریختهاند اما هر لحظه ممکن است فرو بریزند) و لزوم استفاده از تجهیزات سنگین مانند جکهای هیدرولیکی، ارههای الماسه، دوربینهای فیبر نوری و سگهای مخصوص شهری است. تیمهای «یو اس ای آر» (USAR) توسط سازمان ملل متحد به سه سطح سبک، متوسط و سنگین طبقهبندی میشوند. یک تیم «یو اس ای آر» (USAR) سنگین باید ظرف ۲۴ ساعت پس از زلزله در هر نقطه جهان مستقر شود و تا ۱۰ روز بدون وابستگی به امکانات محلی (آب، برق، غذا) کار کند. در عرصه امداد و نجات در سطح بینالمللی داشتن گواهی «گروه مشورتی بینالمللی جستجو و نجات - اینساراگ» (INSARAG) برای ورود تیمهای «یو اس ای آر» (USAR) به کشورهای دیگر الزامی است.
۷. مرکز هماهنگی عملیات در محل (On-site Operations Coordination Centre - OSOCC)
در عملیاتهای بین المللی امداد و نجات که با نظارت سازمان ملل متحد یا صلیبسرخ جهانی صورت میپذیرد، «مرکز هماهنگی و عملیات در محل - او اس او سی سی» (OSOCC) مکانی فیزیکی (معمولاً یک سالن، چادر بزرگ یا ساختمان سالممانده) است که ظرف چند ساعت پس از بحران، زیر نظر دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA) راهاندازی میشود. وظیفه اصلی مرکز هماهنگی و عملیات در محل، « او اس او سی سی» (OSOCC)، گردهم آوردن نمایندگان همه سازمانهای امدادی (سازمانهای مردمنهادهای محلی و بینالمللی، هلال احمر، ارتش کشور میزبان و آژانسهای سازمان ملل) برای برگزاری جلسات روزانه هماهنگی است. در این جلسات، اطلاعات بهروز از مناطق آسیبدیده به اشتراک گذاشته میشود، از دوبارهکاری (مثلاً دو سازمان مجزا در یک روستا چادر بزنند و روستای دیگر هیچ کمکی نبیند) جلوگیری میشود و شکافهای پوشش (مثل کمبود آب در منطقهای خاص) شناسایی میگردد. هر انجیوی حرفهای باید بلافاصله پس از ورود به منطقه بحران، خود را به مرکز هماهنگی و عملیات در محل - او اس او سی سی»، معرفی کند.
۸. تیم واکنش سریع (Emergency Response Team - ERT)
در سطح عملیاتهای بینالمللی امداد و نجات، « تیم واکنش سریع- ایی آر تی» (ERT )، گروهی از کارشناسان چندرشتهای (معمولاً ۵ تا ۱۵ نفر) است که ظرف چند ساعت پس از وقوع فاجعه به منطقه اعزام میشوند تا ارزیابی اولیه را انجام دهند، ارتباط با مقامات محلی را برقرار کنند، مسیرهای دسترسی را بررسی نمایند و زمینه را برای ورود تیمهای اصلی امدادی فراهم سازند. برخلاف «مرکز هماهنگی و عملیات در محل - او اس او سی سی» (OSOCC) که یک مرکز هماهنگی است، « تیم واکنش سریع- ایی آر تی» (ERT )، یک تیم عملیاتیِ سیار محسوب میشود. در طوفان «هاین» فیلیپین (۲۰۱۳)، « تیم واکنش سریع- ایی آر تی»، سازمانهای مختلف ظرف ۲۴ ساعت در فرودگاه ویرانشده شهر تکلوبان مستقر شدند و با برقراری ارتباط ماهوارهای، اولویتهای اصلی (آب آشامیدنی، سرپناه و دارو) را تعیین کردند. اعضای « تیم واکنش سریع- ایی آر تی» باید در زمینههایی مانند «ارزیابی سریع چندبخشی» (Multi-Cluster Initial Rapid Assessment - MIRA) ، که شرح دقیق آن در بخش دوم این مجموعه خواهد آمد، نقشهخوانی، ارتباطات اضطراری و کمکهای اولیه پیشرفته آموزش دیده باشند.
۹. آب، بهداشت و سلامت- واش (Water, Sanitation and Hygiene - WASH)
در هر بحران طبیعی به ویژه سیل و زلزله، خطر شیوع بیماریهای آبی مانند وبا، اسهال خونی و حصبه به شدت افزایش مییابد. حوزه «واش» (WASH) شامل سه مؤلفه است: تأمین آب آشامیدنی سالم (با کلرزنی یا فیلتراسیون)، ایجاد تسهیلات بهداشتی (توالتهای موقت، دفع اصولی فاضلاب) و ترویج بهداشت (آموزش شستن دستها، استفاده نکردن از آب آلوده). استاندارد اسپیر حداقل سرانه آب را در مناطق گرم ۱۵ لیتر به ازای هر نفر در روز تعیین کرده است (برای آشامیدن، پخت و پز و نظافت شخصی). یک انجیوی فعال در «واش» (WASH)، باید توانایی نصب مخازن آب، توزیع قرص کلر و ساخت توالتهای جمعی را در اردوگاههای اسکان اضطراری افراد بیجاشده داشته باشد. در بحران سیل پاکستان (۲۰۱۰)، بیش از ۶۰ سازمان «واش» (WASH)، جان میلیونها نفر را نجات دادند.
۱۰. سرپناه و اقلام غیرخوراکی (Shelter & Non-Food data-x-Items - NFI)
سرپناه فقط چادر نیست؛ بلکه شامل تعمیر فوری خانههای نیمهتخریب، توزیع پتو، زیرانداز، اجاق گاز اضطراری، ظروف غذا، پوشش پلاستیکی (تارپالین)، لامپ خورشیدی و همچنین مصالح اولیه ساختمانی (مانند ورق آهن، کیسه شن) میشود. در استاندارد اسپیر، هر خانواده آسیبدیده باید حداقل یک فضای سرپوشیده داشته باشد که از باران، باد و سرما محافظت کند. «اقلام غیرخوراکی» (NFI) به تمام اقلامی گفته میشود که خوراکی نیستند اما برای زندگی روزمره ضروریاند. تفاوت اساسی میان کمک سرپناه در مناطق شهری (بیشتر نیاز به تعمیر واحدهای آسیبدیده) و مناطق روستایی (اغلب بازسازی کامل) وجود دارد. انجیوهای متخصص در این حوزه اغلب از مدل «بازسازی به رهبری اجتماع» استفاده میکنند: به مردم مصالح میدهند و خودشان خانه خود را میسازند.
۱۱. امنیت غذایی و تغذیه (Food Security & Nutrition)
خشکسالی، سیل یا طوفان میتواند یکباره منابع غذایی یک منطقه را نابود کند. امنیت غذایی به معنای دسترسی همه مردم در همه زمانها به غذای کافی، ایمن و مغذی است. در بحران، انجیوها باید میان «کمک غذایی عمومی» (توزیع آرد، برنج، روغن، حبوبات) و «درمان سوءتغذیه حاد» (استفاده از خمیرهای مغذی آماده مانند) تمایز قائل شوند. کودکان زیر پنج سال، زنان باردار و شیرده در اولویت ویژه هستند. همچنین روشهای جایگزین مانند «کوپن غذا» (به خانوادهها کوپن میدهند تا از فروشگاههای محلی خرید کنند) و «پول نقد چندمنظوره» (MPCA) در بحرانهای طبیعی رایج شدهاند، زیرا هم به اقتصاد محلی رونق میبخشند و هم کرامت بازماندگان را حفظ میکنند.
«پول نقد چندمنظوره» یا ( ام پی سی ای- MPCA) ، یک رویکرد و ابزار استاندارد در امداد بینالمللی است که در آن مبلغی از پیش تعیینشده و بدون قید شرط در اختیار خانوارهای آسیبدیده قرار میگیرد تا بتوانند همزمان نیازهای اساسی چندگانه خود (مانند غذا، آب، سرپناه، دارو) را با حفظ کرامت و حق انتخاب برطرف کنند. این روش بر اساس تخمین «سبد حداقلی هزینهها» (MEB) در هر منطقه طراحی میشود و به دلیل مزایایی چون سرعت، کارایی، حمایت از اقتصاد محلی و هماهنگی بینبخشی، در بحرانهای مختلف جهان از جنگ اوکراین و غزه تا زلزله ونواتو و ناامنی افغانستان به کار رفته است. پول نقد چندمنظوره، انعطافپذیری بالایی داشته و در هر دو نوع بحران ناگهانی و شرایط طولانیمدت قابل استفاده است.
۱۲. حمایت روانی-اجتماعی (Psychosocial Support - PSS)
پس از زلزله یا سیل، بازماندگان (به ویژه کودکان، زنان و سالمندان) دچار «استرس پس از سانحه- پی تی اس دی» (PTSD)، افسردگی، اضطراب، کابوس و احساس ناامیدی میشوند. «پی اس اس» (PSS)، مجموعه اقدامات غیرپزشکی و مبتنی بر جامعه است که توسط امدادگران آموزشدیده (نه لزوماً روانشناس بالینی) ارائه میشود تا تابآوری روانی افراد را افزایش دهد. این اقدامات شامل گوش دادن فعال، بازی درمانی برای کودکان، تشکیل گروههای همیار (مردم محلی که از یکدیگر حمایت میکنند)، برگزاری مراسم نمادین برای سوگواری دستهجمعی و بازگرداندن کودکان به فضاهای دوستدار کودک (Child-Friendly Spaces) است. «پی اس اس» (PSS)، در روزها و هفتههای اول پس از بحران به اندازه آب و غذا اهمیت دارد. انجیوهای حرفهای باید کارکنان خود را در «کمکهای اولیه روانی» (Psychological First Aid) آموزش دهند.
۱۳. دادههای تفکیکشده بر اساس سن و جنسیت (Sex and Age Disaggregated Data - SADD)
گزارش ساده «۵۰۰ بسته غذا توزیع کردیم» تقریباً بیارزش است، زیرا هیچ نشان نمیدهد که آیا کمک به طور عادلانه به زنان، مردان، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت رسیده است یا نه. «دادههای تفکیک شده براساس سن و جنسیت- اس اس دی دی» (SADD )، یکی از شاخصهای کلیدی در گزارشهای نهایی به آژانسهای سازمان ملل متحد مانند دفتر هماهنگی بشردوستانه سازمان ملل متحد -اوچا (OCHA)، و سایر سازمانهای بینالمللی بشردوستانه است. برای نمونه: «از ۵۰۰ بسته غذا، ۲۲۵ بسته به زنان بالغ (۴۵٪)، ۲۰۰ بسته به مردان بالغ (۴۰٪)، ۵۰ بسته به کودکان زیر ۱۲ سال (۱۰٪) و ۲۵ بسته به سالمندان بالای ۶۰ سال (۵٪) رسید. همچنین ۳۰ بسته برای خانوادههای دارای سرپرست زن اختصاص یافت.» بدون دادههای تفکیک شده براساس سن و جنسیت- اس اس دی دی» (SADD )، نمیتوان اثبات کرد که گروههای آسیبپذیر مورد تبعیض قرار نگرفتهاند. انجیوهای حرفهای از همان ابتدای توزیع، فرمهایی طراحی میکنند که متغیر سن و جنسیت در آنها ثبت شود.
۱۴. بازسازی بهتر (Build Back Better - BBB)
در عرصه امداد و نجات بینالمللی «بازسازی بهتر یا بی بی بی» (BBB)، مفهومی است که پس از سونامی ۲۰۰۴ اقیانوس هند رواج یافت و اکنون در چارچوب سندای نیز گنجانده شده است. ایده اصلی این است: پس از یک بلای طبیعی، نباید صرفاً آنچه را که قبلاً وجود داشت بازسازی کنیم؛ بلکه باید از فرصت استفاده کنیم و خانهها، مدارس، جادهها و زیرساختها را مقاومتر، ایمنتر، عادلانهتر و پایدارتر از قبل بسازیم. برای نمونه، اگر روستایی در دشت سیلگیر بازسازی میشود، بهترین کار ساخت دیواره سیلبند و بلند کردن سطح خانههاست، نه عیناً همان جای قبلی. «بازسازی بهتر یا بی بی بی» (BBB) شامل چهار مؤلفه است: کاهش خطر (مقاومت در برابر زلزله و سیل)، بهبود کیفیت مسکن، بازسازی معیشت (ایجاد شغلهای جدید و تابآورتر) و توانمندسازی جامعه محلی. انجیوهای حرفهای به جای توزیع چادر، طرحهای «بازسازی بهتر یا بی بی بی» (BBB) را با مشارکت مستقیم مردم اجرا میکنند.
ضرورت زبان مشترک در امداد و نجات
در این نوشتار، با چهارده اصطلاح کلیدی در حوزه امداد بحرانهای طبیعی آشنا شدیم. آنچه این واژگان را به یکدیگر پیوند میزند، حقیقتی ساده اما بنیادین است: در بحران، حرفهایگری چیزی جز ترجمه سریع دانش به عمل نیست. شجاعت و دلسوزی، هرچند ارزشمند، بدون آگاهی از این زبان بینالمللی ممکن است نه تنها بیاثر باشد، بلکه گاهی به دوبارهکاری، توزیع ناعادلانه و حتی آسیب بیشتر به جوامع بحرانزده منجر شود. تسلط بر این اصطلاحات، نخستین گام برای تبدیل یک گروه داوطلب محلی به یک بازیگر قابلاعتماد در صحنه بشردوستانه جهانی است. در قسمت دوم این مجموعه، سراغ سازوکارهای هماهنگی، ابزارهای ارزیابی، روش نوین سیستم بشردوستانه در حوزه امداد و نجات و استانداردهای اسپیر خواهیم رفت، همان «سیستم عامل» بشردوستانه که آشوب پس از بحران را به واکنشی سازمانیافته تبدیل میکند.
منابع: