نقش سمنها در مدیریت بحران و جنگ؛ از حمایت روانی تا پیگیری خسارات محیطزیستی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، دومین نشست مجازی «هماندیشی تشکلهای مردمنهاد پیرامون کنشگری اجتماعی در شرایط بحران و جنگ» با همت شبکه ملی موسسات نیکوکاری و خیریه، روز سهشنبه ۲۶ اسفندماه، ساعت ۱۳ برگزار شد.
فاطمه خاندانی؛ استاد دانشگاه، روانشناس و مدیرعامل خیریه «مهرگستر پرهام» که در حوزه اتیسم فعالیت میکند، به عنوان نخستین سخنران این نشست به بیان دیدگاهها و پیشنهادهای خود پرداخت. او با تأکید بر ضرورت توجه به موضوع تابآوری در شرایط بحران و جنگ گفت تمرکز کارگاههای تابآوری باید بیش از همه بر مادران و پدرانی باشد که با کودکان خردسال در ارتباط هستند. به گفته وی، ارائه خدمات روانشناسی بهصورت مجازی نیز از جمله اقداماتی است که میتواند با تسهیلگری سازمانهای مردمنهاد به شکل رایگان در اختیار شهروندان قرار گیرد.
خاندانی همچنین بر اهمیت آموزش مدیریت بحران به کارکنان سازمانهای مردمنهاد و تقویت تابآوری در میان فعالان این حوزه تأکید کرد و افزود: ایجاد شبکههای پشتیبانی روانی میان سمنها از دیگر اقداماتی است که میتواند در شرایط بحرانی بسیار مؤثر باشد؛ شبکهای که به گفته او پس از جنگ ۱۲ روزه شکل گرفت، اما فرصت کافی برای توسعه و بهرهگیری از آن وجود نداشت.
وی در ادامه با اشاره به ضرورت حمایت از خانوادههای مددجویان گفت علاوه بر بستههای حمایتی، لازم است بستههای آموزشی متناسب با شرایط بحران نیز در اختیار خانوادهها قرار گیرد. خاندانی در این باره به تجربه فعالیت مجموعه خود اشاره کرد و گفت در برخی موارد حتی محتوای تصویری آموزشی برای نابینایان به بستههای صوتی تبدیل شده و به زبانها و گویشهای مختلف در اختیار مخاطبان قرار گرفته است.
فاطمه خاندانی به اهمیت مدیریت جریان اخبار در شرایط بحرانی اشاره کرد و گفت ایجاد نوعی «رژیم خبری» و همچنین تعیین اهداف کوتاهمدت ۲۴ ساعته برای بهبود حال روحی افراد میتواند به کاهش اضطراب و افزایش احساس کنترل در جامعه کمک کند. او همچنین بر ثبت و مستندسازی تجربیات در چنین شرایطی تأکید کرد و افزود این تجربیات میتواند در آینده مورد استفاده نسلهای بعدی قرار گیرد.
مدیرعامل خیریه مهرگستر پرهام همچنین استفاده از ظرفیت داوطلبان و اساتید دانشگاه را از دیگر راهکارهای مؤثر دانست و پیشنهاد داد با انتشار فراخوانهایی از این ظرفیت برای ارائه خدمات تخصصی در شرایط بحران استفاده شود. او در بخش دیگری از سخنان خود پیشنهادهایی را نیز مطرح کرد که از جمله آنها میتوان به حمایت از برگزاری کارگاههای تابآوری اشاره کرد. به گفته خاندانی، تابآوری نباید به عنوان مفهومی لوکس یا صرفاً یک واژه رایج تلقی شود، بلکه در شرایط کنونی یک ضرورت جدی است و لازم است دولت نیز در تأمین بودجه و حمایت از این برنامهها مشارکت داشته باشد.
وی همچنین پیشنهاد ایجاد «مرکز ملی تابآوری در بحران» را مطرح کرد و گفت این مرکز میتواند حتی در قالب زیرمجموعهای از شبکه ملی مؤسسات نیکوکاری و خیریه شکل بگیرد. به اعتقاد او، فرهنگسازی در حوزه تابآوری از طریق رسانهها نیز نقش مهمی در ارتقای آمادگی اجتماعی دارد. خاندانی در ادامه به اهمیت مدیریت جریان اخبار در شرایط بحرانی اشاره کرد و گفت ایجاد نوعی «رژیم خبری» و همچنین تعیین اهداف کوتاهمدت ۲۴ ساعته برای بهبود حال روحی افراد میتواند به کاهش اضطراب و افزایش احساس کنترل در جامعه کمک کند. او همچنین بر ثبت و مستندسازی تجربیات در چنین شرایطی تأکید کرد و افزود این تجربیات میتواند در آینده مورد استفاده نسلهای بعدی قرار گیرد.
او در پایان خاطرنشان کرد که پس از عبور از شرایط بحران و جنگ نیز لازم است فعالان اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته و تجربیات خود را بازگو و مستندسازی کنند تا از این آموختهها برای مدیریت بهتر بحرانهای آینده بهره گرفته شود.
دکتر محمدتقی چراغچیباشی؛ نایبرئیس هیئتمدیره شبکه ملی مؤسسات نیکوکاری و خیریه و از فعالان باسابقه حوزه بهداشت و پیشگیری، دیگر سخنران این نشست بود. او با اشاره به سابقه فعالیت خود گفت: ۸۲ سال سن دارم و بیش از ۵۲ سال در وزارت بهداشت و مجامع بینالمللی در حوزه بهداشت، پیشگیری و انسانسازی فعالیت کردهام و در ۱۲ سال گذشته نیز در انجمن بینالمللی گابریک فعالیت دارم.
وی با بیان اینکه انجمن گابریک به عنوان انجمن منتخب دیابت در سازمان جهانی بهداشت فعالیت میکند، افزود این مجموعه در حوزه آموزش مرتبط با بیماری دیابت فعالیت دارد؛ بیماریای که به گفته او یکی از شایعترین بیماریها در جهان به شمار میرود. چراغچیباشی ادامه داد: در ایران نیز حدود ۸ میلیون نفر مبتلا به دیابت شناسایی شدهاند و به همین دلیل این بیماری یکی از چالشهای مهم حوزه سلامت در کشور محسوب میشود.
قائممقام مدیرعامل انجمن گابریک با اشاره به اینکه دیابت درمان قطعی ندارد، تأکید کرد فعالیتهای این انجمن بیشتر بر آموزش متمرکز است تا افراد سالم به این بیماری مبتلا نشوند و افراد مبتلا نیز با خودمراقبتی و خودمدیریتی بتوانند بروز عوارض بیماری را به تعویق بیندازند. وی همچنین گفت بخش زیادی از کارکنان این انجمن خود از مبتلایان به دیابت نوع یک هستند.
چراغچیباشی در ادامه با تأکید بر نقش سازمانهای مردمنهاد در شرایط بحران گفت یکی از وظایف مهم سمنها این است که در شرایط بحرانی، گروههای هدف و مددجویان آنها در معرض خطر قرار نگیرند. به گفته او، همه سازمانهای مردمنهاد باید «سند مدیریت بحران» داشته باشند تا بتوانند در شرایطی مانند جنگ، زلزله، سیل و سایر حوادث طبیعی، برنامه مشخصی برای اقدام و مدیریت وضعیت داشته باشند.
چراغچیباشی: همه سازمانهای مردمنهاد باید «سند مدیریت بحران» داشته باشند تا بتوانند در شرایطی مانند جنگ، زلزله، سیل و سایر حوادث طبیعی، برنامه مشخصی برای اقدام و مدیریت وضعیت داشته باشند. وی مطالبهگری را نیز یکی از وظایف مهم سمنها دانست و گفت لازم است وضعیت دسترسی بیماران به دارو و امکانات بهطور مستمر پیگیری شود.
وی افزود انجمن گابریک پس از جنگ ۱۲ روزه عملکرد خود را مورد ارزیابی قرار داده و اکنون نتایج این بررسیها در اختیار این مجموعه قرار دارد تا در آینده بتوانند عملکرد بهتری داشته باشند. این فعال حوزه سلامت همچنین بر اهمیت توجه به کارکنان و نیروهای سمنها تأکید کرد و گفت اگر سازمانها بتوانند ابتدا وضعیت درونی خود را سامان دهند، در ادامه قادر خواهند بود خدمات مؤثرتری به مددجویان ارائه کنند.
چراغچیباشی در ادامه به برخی اقدامات این انجمن اشاره کرد و گفت در این مجموعه یک سیستم مشاوره ایجاد شده است که افراد میتوانند از طریق آن تماس بگیرند و بهراحتی خدمات مشاوره دریافت کنند. همچنین ارتباط مستمر با مددجویان برقرار است و از طریق سیستم مددکاری، آموزشها و حمایتهای لازم به آنها ارائه میشود. وی مطالبهگری را نیز یکی از وظایف مهم سمنها دانست و گفت لازم است وضعیت دسترسی بیماران به دارو و امکانات بهطور مستمر پیگیری شود. در همین راستا، انجمن گابریک ارتباط نزدیکی با وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو دارد تا مسائل مربوط به تأمین دارو و خدمات درمانی را پیگیری کند.
چراغچیباشی در پایان بر ضرورت تقویت همکاری میان سازمانهای مردمنهاد در شرایط جنگ و بحران تأکید کرد و گفت سمنها باید ارتباط و هماهنگی بیشتری با یکدیگر داشته باشند تا خدماترسانی به مددجویان با سرعت و کیفیت بیشتری انجام شود. به گفته او، لازم است برای این همکاریها نیز دستورالعملهای مشخصی تدوین شود و همه سمنها بدانند در شرایط بحران چه وظایف و اقداماتی بر عهده دارند.
محمد الموتی، دبیر شبکههای محیطزیست و منابع طبیعی کشور، دیگر سخنران این نشست بود. او با اشاره به سابقه شکلگیری این شبکه گفت: نخستین پروانه فعالیت این شبکه در سال ۱۳۸۲ از وزارت کشور دریافت شد و در سال ۱۳۸۵ نیز پروانه دائمی آن صادر شد. پس از آن شبکههای استانی نیز شکل گرفتند و امروز ۲۸ شبکه استانی فعال در کشور فعالیت دارند. به گفته او، در حال حاضر ۱۰۴۵ تشکل مردمنهاد رسمی و ثبتشده در این حوزه فعال هستند و در کنار آنها نزدیک به دو هزار گروه مردمی، اجتماعات محلی و خانههای محیطزیست نیز فعالیت میکنند.
الموتی با تأکید بر اینکه در شرایط جنگی محیطزیست و منابع طبیعی به شدت آسیب میبینند، اظهار کرد: در جنگ قبلی حدود ۱۰ هزار هکتار از اراضی جنگلی، بهویژه در رویشگاههای زاگرسی در غرب کشور، تحت تأثیر قرار گرفت. این در حالی است که در جنگ اخیر، میزان خسارت گزارششده بیش از دو و نیم برابر این رقم بوده است. وی همچنین از انتشار بیانیهای در این زمینه خبر داد و گفت: در این بیانیه درباره آسیبهایی که به مخازن نفتی، گازوئیل و بنزین و همچنین تأسیسات آبشیرینکن وارد شده، به مجامع بینالمللی هشدار دادهایم و تأکید کردهایم که این اقدامات تبعات جبرانناپذیری برای محیطزیست به همراه دارد.
دبیر شبکههای محیطزیست و منابع طبیعی کشور در ادامه با ابراز نگرانی نسبت به وضعیت تپههای مرجانی منحصربهفرد خلیج فارس گفت: این تپهها از نظر نوع، تراکم و پوشش از اکوسیستمهای بسیار خاص به شمار میروند و بر اثر بمبارانها دچار آسیب شدهاند. به گفته او، به طور مستقیم معیشت حدود دو میلیون نفر به اکوسیستمهای مرجانی وابسته است.
محمد الموتی: تشکلهای محیط زیستی به دلیل پراکندگی جغرافیایی و دسترسی سریع، میتوانند در کوتاهترین زمان فعال شوند و علاوه بر کمک به نیروهای امدادی، در کنار دستگاههای دولتی متولی محیطزیست و منابع طبیعی نیز نقش حمایتی ایفا کنند. به گفته وی، شبکههای استانی در حال حاضر فعال هستند و اقدامات مختلفی را دنبال میکنند.
الموتی با اشاره به خطراتی که خاک، آب و هوا را تهدید میکند، افزود: لازم است پس از پایان جنگ، توجه جدی به پیامدهای محیطزیستی آن شود و تمهیدات لازم برای جبران و کاهش خسارات اندیشیده شود؛ موضوعی که معمولاً در فرآیندهای بازسازی پس از بحران کمتر مورد توجه قرار میگیرد. وی یادآور شد که در کنوانسیونهای بینالمللی نیز تأکید شده است که طرفین درگیر در جنگها باید از آسیب رساندن به محیطزیست و منابع طبیعی خودداری کنند.
الموتی در ادامه به برخی اقدامات انجامشده در این حوزه اشاره کرد و گفت: پویشهایی در زمینه درختکاری برگزار شده و در روزهای آینده نیز برنامههایی برای آگاهسازی مردم و جلب مشارکت آنها در کاهش آلودگیهای ناشی از بحران اجرا خواهد شد. او درباره همکاری میان تشکلها نیز توضیح داد: تمامی ظرفیتهای تشکلهای محیطزیستی و منابع طبیعی در این شرایط به کار گرفته شده است. این تشکلها به دلیل پراکندگی جغرافیایی و دسترسی سریع، میتوانند در کوتاهترین زمان فعال شوند و علاوه بر کمک به نیروهای امدادی، در کنار دستگاههای دولتی متولی محیطزیست و منابع طبیعی نیز نقش حمایتی ایفا کنند. به گفته وی، شبکههای استانی در حال حاضر فعال هستند و اقدامات مختلفی را دنبال میکنند.
با این حال الموتی تأکید کرد که همچنان در زمینه هماهنگی میان سازمانهای مردمنهاد چالشهایی وجود دارد و گفت: تشکلهای بسیاری به صورت فردی فعالیت میکنند و کمتر به شکل شبکهای عمل میشود، هرچند تلاشهایی برای تقویت این هماهنگیها در قالب «پیمان ملی تشکلهای حامی وطن» در حال انجام است.
وی افزود در چارچوب این پیمان تلاش شده است آسیبهای وارده مستندسازی شود تا بتوان آنها را در مجامع بینالمللی مطرح کرد و پیگیریهای حقوقی لازم را انجام داد. همچنین در این چارچوب اقداماتی برای آموزش عمومی و تشویق فعالان به ثبت و مستندسازی تجربهها انجام شده که احتمالاً در قالب یک کتابچه منتشر خواهد شد. الموتی در پایان تأکید کرد که توجه به پیامدهای میانمدت و بلندمدت جنگ بر محیطزیست ضروری است و از حاضران خواست نسبت به این موضوع بیتفاوت نباشند.