به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، «شیخ احمد الطیب»، از علمای «الازهر»، در پیامی فرا رسیدن ماه رمضان را به مردم مصر و امت عربی و اسلامی تبریک گفت و از خداوند خواست این ماه را سرشار از خیر، برکت، امنیت و آرامش برای مصر و سایر کشورهای اسلامی قرار دهد. وی در بخش دیگری از پیام خود، رمضان را فرصتی برای بازسازی درونی انسان و تقویت فضیلتهای اخلاقی دانست و تأکید کرد: ماه رمضان مدرسهای معنوی است که در آن مفاهیم تقوا، انضباط فردی، نیکوکاری و ارزشهایی چون مهربانی، همبستگی و شفقت احیا میشود.
وی از مسلمانان خواست از روزها و شبهای این ماه برای تزکیه نفس، پالایش دلها و گسترش پلهای محبت و صلح میان مردم بهره ببرند. او همچنین ابراز امیدواری کرد که این ماه مبارک، نقطه آغازی برای تقویت وحدت، پرهیز از تفرقه و تجدید پیمان با خداوند در حمایت از حق، تسکین آلام رنجدیدگان و یاری مظلومان باشد. در پایان این پیام، شیخ الازهر برای امت اسلامی آرزوی امنیت، ثبات و پیشرفت کرد و از خداوند خواست کشورهای عربی و اسلامی، بهویژه مصر، مسیر رشد، تعالی و توسعه را با آرامش و همبستگی طی کنند.
سایر علمای برجسته الازهر نیز بر ابعاد معنوی، اخلاقی و اجتماعی این ماه تأکید کرده و آن را فرصتی بیبدیل برای خودسازی، نزدیکی به خدا و تعمیق ارزشهای نیکوکاری و همبستگی با نیازمندان دانستند.
روزه؛ برنامهای برای تعالی قلبها
در اولین درس تراویح که در مسجد الازهر برگزار شد، «دکتر ابراهیم الهدهد»، رئیس اسبق دانشگاه الازهر، با اشاره به جایگاه ویژه سوره بقره، سخنان خود را با تبیین ابعاد عمیق عبادی روزه آغاز کرد. وی با استناد به حدیث قدسی «هر عمل فرزند آدم برای خود اوست، مگر روزه که برای من است و من خود پاداش آن را میدهم»، تأکید کرد که روزه فراتر از یک خودداری ظاهری، عبادتی قلبی و ارتباطی بیواسطه با خالق است.
دکتر هدهد توضیح داد که احکام و فلسفه روزه با سلامت و خلوص قلب گره خورده است و خداوند به قلبهای بندگان مینگرد. از این رو، رمضان تمرینی عملی برای رسیدن به مقام «احسان»، یعنی عبادت خدا در حالتی چونان که او را میبینی، محسوب میشود. وی بر لزوم تمرکز بر چهار عبادت قلبی کلیدی در این ماه تأکید کرد: رجاء (امید به رحمت خدا)، شکر، تقوا و رشد. به گفته وی، روزه یک «برنامه عملی منظم» برای بنای قلبها، تقویت روح و تهذیب نفس در برابر گناهان است.
رمضان؛ فصل اصلاح جامعه و تقویت همدردی
این نگاه فردی و قلبی به روزه، در گفتگوی اختصاصی «دکتر نظیر عیاد»، مفتی جمهوری مصر و از علمای برجسته الازهر، با خبرگزاری خاورمیانه، ابعادی اجتماعی و کلانتر به خود میگیرد. وی با تأکید بر اینکه رمضان یک «هدیه الهی و فصل ایمانی عظیم» است، آن را فرصتی برای اصلاح اخلاق، ترمیم روابط و تقویت ارزشهای رحمت و همدرمی (تکافل) در سطح جامعه معرفی کرد. عیاد با دعوت از مسلمانان به استقبال از رمضان با روحیه توبه صادقانه، تصریح کرد که این ماه نباید به مناسکی ظاهری و موسمی برای مصرفگرایی یا تفاخر تبدیل شود، بلکه باید «ایستگاهی برای بازبینی زندگی و نقطه شروعی برای مفید بودن به وطن و جامعه» باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، به پیوند ناگسستنی عبادت و مسئولیت اجتماعی اشاره کرد و گفت: «روزه در جان انسان احساس نسبت به دیگران، به ویژه فقیران و نیازمندان را زنده میکند. به همین دلیل رمضان با صدقات، زکات فطره و سفرههای افطار پیوند خورده است.» وی تأکید کرد که اینها نشان میدهد عبادت از بعد اجتماعی جدا نیست و باید به «رحمتی عملی و همبستگی واقعی» تبدیل شود.
نکوهش اسراف و دعوت به میانهروی
علمای الازهر بر لزوم پرهیز از زیادهروی تأکید داشتند. دکتر هدهد روزه را عامل تهذیب رفتار و ضبط نفس در برابر معاصی دانست. مفتى عیاد نیز با اشاره به آیه شریفه «بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید»، هشدار داد که «افراط در هزینهکرد و زیادهروی در خورد و خوراک با جوهر روزه که به ما میآموزد نیازمندان را درک کنیم، در تضاد است.» وی بر بازگرداندن ارزش سادگی و پرهیز از تجمل در این ماه تأکید کرد. دیدگاههای شیخ احمد الطیب، دکتر ابراهیم الهدهد و دکتر نظیر عیاد، تصویری جامع از ماه رمضان در مکتب فکری الازهر ترسیم میکند.
در این نگاه، رمضان مدرسهای معنوی برای بازسازی درونی، تعالی قلبها و تمرین عملی تقوا و احسان است. آنچه این دیدگاهها را به هم پیوند میزند، تأکید بر پیوند ناگسستنی میان عبادت فردی و مسئولیت اجتماعی است. از یک سو، روزه برنامهای منظم برای بنای قلبها و تهذیب نفس از طریق عبادات قلبی چون رجاء، شکر و تقوا محسوب میشود و از سوی دیگر، زمینهساز احساس همدرمی با نیازمندان، تقویت ارزشهای نیکوکاری و تبدیل عبادت به «رحمتی عملی و همبستگی واقعی» در جامعه است. پیام مشترک این سه عالم برجسته آن است که رمضان نه صرفاً فصلی برای پرهیز ظاهری از خورد و آشامیدنی، بلکه فرصتی بیبدیل برای پالایش دلها، گسترش محبت، پرهیز از اسراف و تجدید پیمان با خداوند در مسیر حمایت از حق و یاری مظلومان است.
مسجد «الجامع الأزهر» و « دانشگاه الازهر»
مسجد الازهر و دانشگاه الازهر دو نهاد مرتبط اما مجزا هستند که ریشه در یک تاریخ کهن دارند. مسجد الازهر که به آن «الجامع الأزهر» نیز گفته میشود، قدیمیترین بخش این مجموعه است. ساخت آن در سال ۳۵۹ هجری قمری (۹۷۰ میلادی) به دستور خلیفه فاطمی «المعز لدین الله» و توسط سردارش «جوهر الصقلی» در قاهره آغاز شد و در سال ۳۶۱ هجری قمری به پایان رسید. این مسجد اولین بنایی بود که فاطمیان در شهر جدید قاهره ساختند.
کارکرد اولیه آن به عنوان یک مسجد جامع برای برگزاری نماز جمعه و گردهماییهای مذهبی بود، اما خیلی زود حلقههای درسی در کنار ستونهای آن شکل گرفت و به مرکز مهمی برای آموزش تبدیل شد. در دوره فاطمی، این مکان محل ترویج علوم و فقه شیعه اسماعیلی بود و پس از سقوط فاطمیان در دوره ایوبیان، به تدریج به یک مرکز آموزشی اهل سنت تبدیل گشت. امروزه مسجد الازهر همچنان به عنوان یک مکان عبادی و یکی از مهمترین مساجد جهان اسلام پابرجاست و نمازها و مراسم مذهبی در آن برگزار میشود و همچنین محلی برای برگزاری برخی دروس حوزوی و سنتی است.
در مقابل، دانشگاه الازهر (جامعة الأزهر) اگرچه ریشههای آموزشی آن به همان حلقههای درسی در مسجد بازمیگردد، اما تبدیل آن به یک دانشگاه مدرن و نظاممند به ویژه از سال ۱۹۶۱ میلادی به بعد رقم خورد. در این سال، قانون اصلاح الازهر به تصویب رسید که تحول عظیمی در این نهاد ایجاد کرد. دانشگاه الازهر امروزه یک نهاد عظیم آموزشی است که از مسجد الازهر مجزا شده و دانشکدههای متعددی در سراسر مصر دارد. این دانشگاه دارای ۶۰ دانشکده است که شامل رشتههای تخصصی دینی مانند اصول دین، شریعت و زبان عربی و همچنین رشتههای علوم تجربی و مدرن مانند پزشکی، مهندسی، دندانپزشکی، داروسازی، کشاورزی، اقتصاد و علوم اداری میشود. این دانشگاه به طور مجزا برای برادران و خواهران دانشکده دارد و دانشجویانی از سراسر جهان اسلام میپذیرد و شهرکهای دانشگاهی برای اسکان آنها ایجاد کرده است.
ارتباط این دو نهاد بسیار نزدیک است. از نظر تاریخی، دانشگاه الازهر از دل مسجد الازهر و حلقههای درسی آن متولد شده و به همین دلیل نام «الازهر» بر روی هر دو نهاد باقی مانده است. از نظر ساختاری، هر دو نهاد زیر نظر یک نهاد بالادستی به نام «مؤسسة الأزهر الشریف» (نهاد الازهر شریف) اداره میشوند. عالیترین مقام این مجموعه، «شیخ الازهر» (که در حال حاضر شیخ احمد الطیب است) میباشد که هم بر مسجد الازهر و هم بر دانشگاه الازهر و سایر نهادهای وابسته مانند مجمع پژوهشهای اسلامی ریاست و نظارت عالیه دارد.
مسجد الازهر با کارکرد عبادی و قدمتی بیش از ۱۰۵۰ سال، قلب تپنده تاریخی و معنوی این نهاد کهن است، در حالی که دانشگاه الازهر با کارکرد آموزش عالی مدرن و رشتههای متنوع دینی و تجربی، پیکره عظیم و مدرن آموزشی آن محسوب میشود که از دل آن مسجد بیرون آمده و امروزه در کنار هم و زیر نظر شیخ الازهر به فعالیت خود ادامه میدهند.
فعالیتهای نیکوکاری الازهر در ماه رمضان؛ از محرومان مصر تا آوارگان فلسطین
در کنار دیدگاههای نظری علمای الازهر درباره اهمیت نیکوکاری در ماه رمضان، نهاد الازهر و مجموعههای وابسته به آن هر ساله اقدامات عملی گستردهای برای تحقق این ارزشها انجام میدهند. این فعالیتها که عمدتاً زیر نظر «بیت الزکاة والصدقات المصری» (خانه زکات و صدقات مصر) وابسته به الازهر انجام میشود، جلوههای عینی همدرمی با نیازمندان را به نمایش میگذارد. خانه زکات و صدقات مصر در آستانه ماه رمضان ۱۴۴۷ هجری قمری (۲۰۲۶ میلادی) کاروانهای بشردوستانه گستردهای را به استانهای مختلف مصر اعزام کرد. این کاروانها حامل هزاران تن مواد غذایی، پتو، پوشاک، لوازمالتحریر و قرآنکریم برای حمایت از خانوادههای نیازمند و حافظان قرآن بود.
هدف از این اقدامات، تقویت شبکه امنیت اجتماعی و کاهش فشارهای معیشتی بر خانوادههای کمدرآمد به ویژه در شرایط دشوار اقتصادی کنونی عنوان شده است که بازتابی از ارزشهای همبستگی و شفقت مورد تأکید اسلام است. خانه زکات تأکید کرده است که برنامههای توزیع غذا و آمادهسازی هزاران وعده غذای گرم بهصورت روزانه در اولویت برنامههای این نهاد در ماه رمضان قرار دارد.
حمایت از آوارگان فلسطینی در غزه
نهاد الازهر در ژانویه ۲۰۲۶ از تکمیل بزرگترین اردوگاه خود برای آوارگان فلسطینی در نزدیکی منطقه «نتزاریم» در نوار غزه خبر داد. این اردوگاه برای اسکان خانوادههایی ساخته شده که در پی حملات رژیم صهیونیستی خانههای خود را از دست دادهاند. خانه زکات و صدقات الازهر اعلام کرد که تاکنون ۱۳ کاروان فوری کمکهای بشردوستانه به نوار غزه اعزام کرده است. این اقدام عملی، تجلی عینی دیدگاه علمای الازهر درباره «تبدیل عبادت به رحمتی عملی و همبستگی واقعی» و «یاری مظلومان» است که در پیام شیخ الازهر نیز بر آن تأکید شده بود. این کاروانها شامل بیش از ۲۵ هزار تن مواد غذایی، آب آشامیدنی سالم، کمکهای پزشکی و پوشاک و بیش از ۱۶ هزار چادر کاملاً مجهز برای اسکان خانوادههای آواره، بوده است.
همچنین در ادامه سنت دیرینه الازهر، مسجد الازهر همهساله میزبان برگزاری مراسم افطاری مشترک برای بیش از ۳۰۰۰ دانشجوی دانشگاه الازهر از سراسر جهان است. این اقدام در راستای «اصل اسلامی همدرمی» و «تعهد الازهر برای مراقبت از دانشجویان» انجام میشود و نمونه عملی توجه به ابعاد اجتماعی عبادت در این نهاد کهن است.
منابع:
baladnaelyoum
البلاد
azhar.eg
baitzakat
