راهکار‌هایی برای حالِ بهتر در روز‌های جنگی

 به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، نوروز امسال متفاوت است. متفاوت‌تر از هر نوروزی که می‌شناختیم. در شرایطی که جنگی به ایران تحمیل شده و بسیاری سوگوار شهدایشان هستند، بهار از راه رسیده و در کمال تعجب، زندگی، تمام قد، در همه ابعادش، جاری است. در چنین شرایطی، خیر ایران سراغ ۵ کارشناس در حوزه‌های متفاوت رفته تا از آن‌ها بپرسد در روز‌های پیشِ رو، اگرچه روزگار بر وفق مراد نیست، چه کنیم که حال خودمان و دیگران، حال بهتری باشد؟

 دکتر زهرا طاهرنژاد (روانشناس) معتقد است در این ایام یکی از مهم‌ترین کار‌هایی که می‌تواند به سلامت روان یاری رساند، «کمک کردن به همنوع» است. این موضوع باید بسته به توانمندی، تخصص و حوزه ارتباطات اجتماعی ما باشد. اگر معلم، پزشک، خیاط، آشپز و ... هستیم، به شکل جهادی و با توجه به تخصصمان به دیگران کمک کنیم.

 دکتر کامران شیوندی (روانشناس) هم به همین موضوع اشاره می‌کند که «کمک کردن»، اولین کاری است که می‌تواند به هر فردی در این شرایط یاری دهد. به بیان دیگر، «کمک کردن به دیگری، مانند کمک کردن به روان خود است». دایره این کمک می‌تواند بسیار گسترده باشد. از دادن آب، غذا و دارو به دیگران تا پناه دادن به جنگ‌زده‌ها.

مهم‌ترین کار، همدلی است

 نکته دیگری که دکتر طاهرنژاد به آن اشاره می‌کند، همدلی و همراهی است. اولین و مهم‌ترین کار در مواجهه با افرادی که در یک شبکه اجتماعی با آن‌ها هستیم، همدلی و همراهی است. از آسیب‌دیدگان این جنگ که با آن‌ها رو‌به‌رو می‌شویم بپرسیم چطور می‌توانیم به آن‌ها کمک کنیم؟ و سعی کنیم آن عمل را انجام دهیم. دکتر شیوندی اضافه می‌کند که

ایجاد گروه‌های داوطلب محلی برای کمک‌های امدادی و روانی منجر به کاهش اضطراب در افراد می‌شود. چون به فرد، حس «کنترل و معنا» می‌دهد. یعنی خودش بخشی از راه حل است، نه قربانی

.

 طاهرنژاد درباره کسانی که عزیزی از دست داده‌اند می‌گوید «برای بازگرداندن این افراد به زندگی عادی، عجله نکنید.» او اضافه می‌کند: به افراد فرصت سوگواری و بدحالی بدهیم. همچنین زمان‌هایی را با آن‌ها وقت بگذرانیم. در عین حال، اجازه تنها بودن به آن‌ها بدهیم. اگر این افراد افکار خودکشی در سر دارند، در اولین فرصت آن‌ها را نزد روانپزشک و روانشناس ببریم.

 دکتر طاهرنژاد توصیه‌هایی هم برای تغذیه افراد دارد. مصرف کمتر چربی‌ها و استفاده بیشتر از سبزیجات کمک می‌کند سرحال‌تر باشیم و رخوت کمتری سراغمان بیاید. طاهرنژاد همچنین معتقد است شرایط جنگی بهانه‌ای برای ورزش نکردن نیست.

 علاوه بر این، برخی از روانشناسان، درگیر شدن با فعالیت‌های معنادار، به ویژه فعالیت‌هایی که نیازمند تمرکز و مهارت هستند را توصیه کرده‌اند. زیرا این فعالیت‌ها می‌تواند ذهن را از نشخوار خبر‌های ناگوار و مضطرب کننده، منحرف کند.

از حال هم‌محله‌ای‌ها بپرسیم

 کامران شیوندی بر ایجاد گروه‌های کوچک «حمایت همدلانه» در محله تاکید می‌کند. گروه‌های سه تا پنج نفره‌ای که هر روز یکی دو دقیقه از حال هم محله‌ای‌ها، با محبت می‌پرسند. این کار اثر روانی عمیق و مثبتی بر افراد دارد. همچنین افراد موظف هستند تا جایی که می‌توانند امیدبخش سخن بگویند. در چنین شرایطی قضاوت‌های اخلاقی باید به حداقل برسد. به این معنی که همه افراد جامعه، با هر عقیده و ظاهری، عزیز ما هستند. شیوندی اضافه می‌کند که در این ایام، مراقبت از خود، خودخواهی نیست. بلکه اوج عقلانیت است. باید تا حد امکان تغذیه مناسب، آب کافی و استراحت داشته باشیم چون به تاب‌آوری و کنترل اضطراب کمک می‌کند.

 دکتر اصغر مهاجری نیز، با نگاهی جامعه‌شناسانه در گفت‌و‌گو با خیرِ ایران، توصیه‌های مشترک زیادی با دکتر شیوندی و دکتر طاهرنژاد ارائه کرده است. 

مهربانی جامعه را بالنده نگه می‌دارد

 اصغر مهاجری (جامعه شناس) بر مهربانی تأکید می‌کند. به دلیل اینکه «مهربانی، جامعه را بالنده نگه می‌دارد». اما در ادامه می‌گوید نوروز فرصت خوبی است تا افراد وقتشان را در «خرده گروه‌ها» بگذرانند. البته این موضوع به معنی حضور در شبکه‌های اجتماعی آنلاین نیست. چون در شرایط فعلی، کارامدی چندانی ندارند. بلکه دیدار چهره‌به‌چهره مد نظر است. از دیدگاه روانشناختی اجتماعی، دیدار چهره‌به‌چهره و عاطفی می‌تواند لنگر تسکین و محلی برای تخلیه عواطف، هیجانات و در نهایت ثبات و پایداری فردی و اجتماعی باشد. 

جامعه باید به سمت عقلانیت برود

 دکتر مهاجری همچنین توصیه‌اش به مسئولان، رفتار عقلانی است. «رفتار‌های احساسی اگرچه ممکن است طبیعت جنگ باشد، اما به خاطر پیامد‌های بعدی آن، انتظار می‌رود مسئولان، در نهایتِ عقلانیت رفتار کنند و جامعه را به سمت همین عقلانیت سوق دهند.»

 خیرِ ایران علاوه بر این کارشناسان، با حجت‌الاسلام و‌المسلمین حامد مقدم هم گفت‌و‌گو کرده است تا از نگاه دینی در‌این‌باره، جویا شود.

به دست‌های خالی کمک کنیم

 حجت الاسلام و المسلمین حامد مقدم در این شرایط درباره «مواسات» می‌گوید. این مدرس حوزه معتقد است علاوه بر همدلی و دیدار رودررو، حمایت‌های مالی در این دوران می‌تواند بیشترین تأثیر را بر تاب‌آوری افراد ایجاد کند. «حمایت‌های مالی شکل‌های مختلف دارد. اگر اقوامی داریم که دستشان تنگ است، رسیدگی به آن‌ها، در اولویت قرار می‌گیرد. منتها باید حواسمان باشد که عزت نفس افراد خدشه دار نشود.» هر اقدام مالی برای نزدیکانی که دچار مشکلات مالی هستند، می‌تواند یک دلخوشی جزئی ایجاد کند. این حمایت‌ها می‌تواند نقدی یا به شکل خرید خواروبار، برنج و گوشت باشد. همین‌طور می‌شود هدیه‌ای تهیه کرد که قابلیت نقد شدن داشته باشد.

 حامد مقدم در تقویت حمایت‌های مالی به مسدود شدن حساب‌های بانکی اشاره می‌کند. او می‌گوید: «ممکن است در این شرایط، افراد پول داشته باشند، اما به دلیل اختلالات بانکی به آن دسترسی پیدا نکنند. بنابراین باید حواسمان به نزدیکانمان باشد و تا اصلاح اختلالات بانکی، به آن‌ها قرض‌الحسنه بدهیم تا نگرانی‌شان برطرف شود.»

کلمات معجزه می‌کنند

 مقدم در ادامه می‌افزاید مهربانی مالی با دیگران می‌تواند شکل دیگری هم داشته باشد: «مثلا در جنگ ۱۲ روزه خاطرم هست که بعضی از کسبه یک پارچه نوشته جلوی مغازه‌شان نصب کرده بودند که اجناس این مغازه به قیمت خریداری شده، فروخته می‌شود.» حتی تماشای این پارچه نوشته، باعث تسکین روانی شهروندان است.

 مخاطبان جنگ، فقط بزرگسالان نیستند. کودکان و نوجوانان نیز، ناخواسته درگیر جنگ خواهند شد. به سراغ کارشناسان حوزه کودک و نوجوان رفته‌ایم تا درباره نحوه‌ عملکرد درست در این ایام از آن‌ها بپرسیم. اینکه چطور می‌توانیم حال کودکان و نوجوانانمان را بهتر نگه داریم؟

هوای کودکان را داشته باشیم

 عیدی، سفره هفت‌سین، ماهی قرمز و ... اینها عمده فهمی است که کودکان از ایام نوروز دارند. اما در نوروز امسال و در مواجهه با روز‌های پرالتهاب جنگ، چگونه می‌توانند همچنان نوروز را رنگی ببینند؟ این را از سید محمدرضا شرافت (تسهیلگر حوزه کودک) که سال‌ها با کودکان سر و کار داشته است، پرسیدیم. او معتقد است که در این روزها والدین باید بیش از پیش روی حفظ فضای امن روانی برای کودکان حساس باشند. چون کودکان در سنین پایین، خودشان را محور می‌دانند و به اصطلاح یک «من محوری» دارند. در نتیجه بچه‌ها، خودشان را مقصر اتفاقات بد می‌دانند. «مثلا اگر حال مادر بد است، کودک خودش را مقصر می‌داند.» در حالی که حال مادر بر اثر جنگ بد است. در نتیجه در شرایط فعلی بیشترین آسیب به کودکان وارد می‌شود؛ بنابراین لازم است والدین یک فضای امن روانی را برای کودکانشان مهیا کنند.

 نکته بعدی اینکه جنگ هیچ ارتباطی به بچه‌ها ندارد. 

دکتر شرافت معتقد است که از خوراک رسانه‌ای کودکان باید به شدت محافظت شود. یعنی کودکان نباید تصاویر منفی و خشن ببینند، زیرا آسیب روانی سنگینی در پی خواهد داشت.

در عوض در ایام نوروز، خانه باید رنگ‌و‌بوی بهار بگیرد: «باید سنت‌های نوروز را انجام دهیم و حال‌و‌هوای عید را برای بچه‌ها بیاوریم که انشاالله، بچه‌ها هم حال خوبی را به واسطه پدر و مادر تجربه کنند.»

بازی‌های «برون‌ریز» کمک‌دهنده است

 این تسهیلگر در ادامه می‌گوید در این ایام باید برای کودکان فعالیت‌هایی ترتیب دهیم که نقش برون‌ریزی داشته باشند: «ما دو دسته فعالیت داریم. دسته اول فعالیت‌هایی است که کودکان در آن دریافت‌کننده هستند. مثل تماشای تلویزیون  و دسته دوم، فعالیت‌هایی است که بچه‌ها به واسطه آن، بخشی از درونشان را بروز می‌دهند. مثل بازی‌هایی که اصطلاحا به آن messy play یا کثیف‌کاری می‌گویند.» بازی‌های کثیف‌کاری بازی‌های بسیار مناسبی هستند؛ رنگ‌بازی، گِل‌بازی و خاک‌بازی می‌تواند نقش بسیار خوبی در برون‌ریزی بچه‌ها ایفا کند. این برون‌ریزی از آنجایی اهمیت دارد که بچه‌ها سرشار از دریافت‌های مختلف هستند که ما از آن بی‌خبریم. این دریافت ها، انواع احساسات را در آن‌ها پدید می‌آورد. فضای بازی‌های اینچنینی کمک می‌کند تا کودکان شروع به حرف زدن کنند و همزمان با مثلا رنگ‌پاشیدن، یا بپر بپر کردن یا گل‌بازی، تخلیه شوند.

از کودکان بخواهیم از جنگ بنویسند

 سید محمدرضا شرافت می‌افزاید: کتابخوانی هم، می‌تواند گزینه بسیار مناسبی برای این ایام باشد. «کتاب‌های مرتبط با احساسات کودک یا افکار کودک یا شرایطی که کودک در آن قرار دارد، کمک می‌کند تا او بتواند راحت‌تر درباره خودش و افکارش صحبت کند.» چون یکی از خاصیت‌های کتاب‌ها، همذات‌پنداری است. در نتیجه کتاب کمک می‌کند تا کودک به راحتی بتواند عواطف، احساسات و افکارش را مطرح کند. همچنین از کودکانی که توانایی نوشتن دارند، بخواهیم تا بنویسند: «نوشتن‌ مداوم می‌تواند فضای بیانگری و گفت‌و‌گو را فراهم کند.» در نتیجه می‌توانیم درباره نوشته‌هایشان که حتما مرتبط با افکارشان است، با آن‌ها حرف بزنیم. 

 نکات آقای شرافت ناظر به والدینی بود که کودکی در خانه دارند. اما در مواجهه با نوجوان که فهم دقیق‌تری نسبت به وقایع پیرامون دارد چه کنیم؟

هوای نوجوان را داشته باشیم

 نیکارام حقیقت‌گو، متخصص حوزه نوجوان، ارتباطات و رسانه معتقد است والدین نوجوان باید سه دسته رفتار را در ایام پیش رو، انجام دهند. دسته اول مدیریت رسانه‌ها است. ما به هر حال در یک بمباران خبری و رسانه‌ای به سر می‌بریم و احتمالا به دلیل اضطرابی که خودمان تجربه می‌کنیم، دائما می‌خواهیم اخبار را دنبال کنیم اما پیگیری مداوم اخبار می‌تواند به نوجوان آسیب بزند. «علاوه بر این اساسا اخبار و تصاویر خشن، ولو اندک باید از دسترس نوجوان دور بماند. والدین باید فقط کلیت ماجرا را به آنها بگویند. هیچوقت نباید در جریان جزییات قرار گیرند. زیرا ممکن است دچار اضطراب‌های سنگین شوند که می‌تواند منزوی شدن نوجوان و اختلال در انجام کار‌های روزانه‌شان را در پی داشته باشد.»

به او بگویید: جای ما امن است

 حقیقت‌گو معتقد است دومین کاری که می‌توانیم به عنوان والد و انسان بالغ در کنار نوجوان انجام دهیم این است که تکیه‌گاه امن آن‌ها باشیم. سر حرف را با آن‌ها باز کنیم، با احساسات نوجوان همدلی داشته باشیم و تاکید کنیم که «جای ما امن است. ما کنار هم هستیم و فعالیت روزانه خودمان را انجام می‌دهیم.» در این ایام انتقال مفهوم «داشت محوری» به نوجوان مهم است. یعنی در لحظه زندگی کنیم و چیز‌هایی را که داریم، پررنگ کنیم. تاکید بر داشته‌ها می‌تواند به افزایش تاب‌آوری نوجوان کمک کند.

 این کارشناس می‌افزاید که سومین کار مفید این است که به نوجوان مجال سوگواری دهیم و به‌عنوان یک شنونده امن در کنارش باشیم. ممکن است نوجوان ما، دوستش، معلمش یا شخصی از اطرافیانش را از دست داده باشد. پس پابه‌پای او همدلی کنیم.

 و نکته آخر اینکه حتما با نوجوان بیرون بروید تا جریان زندگی شهری را که ادامه دارد، ببیند؛ همچنین سعی کنید رسم و رسوم و آیین‌هایی را که هر سال نوروز انجام می‌دادید امسال هم انجام دهید: «این کار به شکل غیرمستقیم به نوجوان می‌فهماند که نباید تسلیم شرایطی که به ما تحمیل شده، بشویم. حتی در جنگ هم می‌توان زندگی کرد؛ و ما فقط یک بار فرصت زندگی کردن داریم.»

مهربانی کارگشاست

 جنگ، دیر یا زود تمام می‌شود و به قول قدیمی‌ها، روسیاهی‌اش می‌ماند به زغال. اما آنچه که در خاطره‌ها می‌ماند، قلب‌هایی است که به‌واسطه مهربانی گرم شده‌اند. جنگ، اگر بلا باشد که هست، لاجرم دل‌ها را به هم نزدیک می‌کند. هر کسی لایق این مهربانی است. غریبه یا آشنا فرقی نمی‌کند. جنگ به دنبال قربانی می‌گردد و هر کسی به شکل بالقوه می‌تواند قربانی آن باشد. اما آنچه که این چرخه معیوب را بالعکس می‌کند، همان مهربانی است. یعنی افراد، به جای حس قربانی بودن، می‌توانند با مهربانی کردن، فعالانه نقش بازی کنند. در آخر اینکه انسان به امید زنده است. هر رفتاری که این امید را در دل افراد روشن نگه دارد، مقدس و محترم است.

گزارش از: حکیمه صنیع‌فر