تفاوتها گاهی نجاتدهندهاند
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، انسانها با سبکهای شخصیتی گوناگون به دنیا میآیند و همدیگر را به تعادل میرسانند. گاهی سختترین کار، پذیرش و درک دیگری است؛ بهویژه وقتی آن دیگری با تو متفاوت باشد.
کلمههای «اتاق دوستی» به کودکمان میگوید اگر گرم یا سردت باشد، میتوانی در هوایی معتدل طاقت بیاوری و «خرس از راه رسید!» به ما جرئت میدهد که شانسمان را امتحان کنیم! روی تخته چوبی بپریم! به دیگران اعتماد کنیم! آنها را در ماجراجوییهایمان شریک کنیم! و از این سواریِ دورهمی لذت ببریم!
در روزهای جهانی مدارا (۲۵ آبان ـ ۱۶ نوامبر) و هفته کودک، به سراغ دو کتاب تصویری رفتهایم که راه کنار آمدن و باهم بودن را بیآنکه نصیحتی کنند، پیش روی بچهها میگذارند: «اتاق دوستی» و «خرس از راه رسید!»
این دو کتاب برای کودکان ۷ تا ۹ سال (گروه سنی «ب») نوشته شدهاند و از دل قصه و تصویر، به کودک نشان میدهند چطور میشود تفاوتها را پذیرفت، با هم همراه شد و در روزهای سخت دوام آورد.
در روانشناسی رشد، «مدارا» یکشبه در کودک شکل نمیگیرد. بچهها در سالهای اول زندگی، دنیا را فقط از پنجره نگاه خودشان میبینند. کمکم و بهویژه در سالهای اول دبستان، یاد میگیرند از این خودمحوری فاصله بگیرند و ذهنشان را برای دیدن زاویههای دیگر باز کنند؛ مهارتی که روانشناسان به آن «نظریه ذهن» میگویند. یعنی کودک در فضایی امن تجربه میکند و میفهمد آدمهای دیگر ممکن است مثل او فکر نکنند، احساسهای دیگری داشته باشند، خواستههایشان فرق کند و شکل و شمایلشان شبیه او نباشد.
وقتی کودک به این درک میرسد، «نیکی» و «مهربانی» دیگر فقط به این خلاصه نمیشود که خوراکیاش را با دوستش قسمت کند یا در کاری به او کمک برساند؛ نیکی تبدیل میشود به توانِ جادادنِ یک آدم متفاوت در دنیای خود. مدارا یعنی بتوانیم کنارِ کسی که شبیه ما نیست بمانیم و راهی برای باهم بودن پیدا کنیم.
کتابهای تصویری جای خوبی برای تمرین همین تجربهاند. کودک با ورق زدن داستان، کنار شخصیتهای جورواجور مینشیند و از نزدیک میبیند که طردکردن و تنهاماندن چه نتیجهای دارد و کنار آمدن چه راهی باز میکند.

«اتاق دوستی» و «خرس از راه رسید!» درست همین دو قدم را کنار هم میگذارند؛ اولی در یک اتاق آرام، تفاوتها را پیش چشم کودک میگذارد و دومی در دل یک ماجرای پرشتاب، نشان میدهد این کنار آمدن چطور میتواند نجاتبخش باشد.
«اتاق دوستی»؛ همخانهای شدنِ گرما و سرما در یک قاب
گورکم کانتار آرسوی در کتاب «اتاق دوستی»، سراغ تفاوتهای طبیعی و نیازهای متضاد رفته است. در این قصه، با دو شخصیت متفاوت روبهرو میشویم؛ شیر و خرس قطبی که از دو سر دنیا آمدهاند و از قضای روزگار، با همدیگر همخانه شدهاند. یکی به گرما خو دارد و دیگری به سرما. اولش هرکدام تلاش میکنند اتاق را به میل خودشان بچرخانند و خواسته خودشان را عملی کنند، تا زمانی که متوجه میشوند همیشه نمیشود جنگید؛ گاهی میشود با «مدارا» به صلح رسید و راههای خلاقانهای برای کنار آمدن با هم پیدا کرد. نویسنده بیآنکه شعار بدهد یا پند مستقیم بگوید، در دل داستان نشان میدهد هرکس ویژگیها و نیازهای خودش را دارد و متفاوت بودن، دلیلی برای کنار گذاشتن دیگری یا برتر دانستن خود نیست.
تصویرهایی که به چشم کودک مجال دیدن میدهند
در «اتاق دوستی»، بخش مهمی از قصه را تصویرها تعریف میکنند. تصویرگر برای نشان دادن تفاوت این دو همخانه، سراغ خطهای روشن، پسزمینههای خلوت و بازی با رنگهای گرم و سرد رفته است. وقتی پشت سر شخصیتها شلوغ نباشد و جزئیات اضافه حواس کودک را پرت نکند، نگاه او مستقیم میرود سراغ خود شیر و خرس؛ سراغ حالت چهرهها، زبان بدن و کارهایی که هرکدام میکنند؛ تصویرها کمک میکند کودک در همان نگاه اول حالوهوا و تفاوت این دو شخصیت را بفهمد و همراه قصه شود.
«خرس از راه رسید!»؛ وقتی یک کنده درخت، غریبهها را همسفر میکند
اگر «اتاق دوستی» از شناخت تفاوتها میگوید، «خرس از راه رسید!» نوشته ریچارد تی. موریس و با تصویرگری لویان فام، یک قدم جلوتر میرود و نشان میدهد این کنار آمدن در عمل چه به بار میآورد. قصه از رودخانهای در دل جنگل شروع میشود؛ جایی که هر حیوانی گوشهای برای خودش سرگرم روزمرگی است و کاری به کار بقیه ندارد. ناگهان خرسی که برای اولین بار به جنگل آمده، روی کنده درختی میافتد و آب تند رودخانه او را با خود میبرد. در طول این مسیر غیرقابلپیشبینی، قورباغه، لاکپشتهای نگران، سگ آبی که گمان میکند راه را خوب بلد است، راکونهای پرهیجان و در نهایت یک اردک، یکییکی و سرزده روی همین کنده میافتند و همسفر میشوند.

حیوانهایی که تا دیروز هرکدام در دنیای خودشان زندگی میکردند، حالا روی یک کنده کوچک گیر افتادهاند و برای آنکه نیفتند، چارهای ندارند جز آنکه کنار هم دوام بیاورند و تعادلشان را نگه دارند. هیچکدام هم همهچیزدان نیستند؛ مثلاً سگ آبی مسیرها را میشناسد، اما از راههای انحرافی خبر ندارد. نویسنده همین قابلپیشبینینبودن مسیر زندگی را با تکرار یک جمله در همه صفحههای کتابش نشان میدهد: «... خبر نداشت... تا اینکه...»؛ جملهای که تا آخرین صفحه ادامه پیدا میکند و آنجا به ارزشمندیِ پذیرش در زندگی میرسد و مینویسد: «تا اینکه... خودشان را به جریان رودخانه سپردند!».
تصویرسازی، همراه با پیچوخمهای رودخانه داستان
در «خرس از راه رسید!»، لویان فام با ترکیب آبرنگ، جوهر و گواش، تصویرها را پابهپای قصه جلو برده است. در صفحههای اول و پیش از ورود خرس، جنگل را از بالا میبینیم؛ رودخانه آبی است و بقیه فضا رنگهای کمرنگ و محوی دارد. هر حیوانی گوشهای از صفحه پنهان شده و در تنهایی خودش زندگی میکند. اما همین که خرس توی آب میافتد و بقیه حیوانها کمکم به او اضافه میشوند، رنگ صفحهها هم جان میگیرد. در هر صفحه، رنگهای زندهای مثل سبز و زرد و صورتی پررنگتر میشوند؛ انگار با نزدیکشدن این همسفرها به هم، رنگ و زندگی هم به جنگل برمیگردد.
یکی از بخشهای متفاوت کتاب جایی است که کنده درخت به لبه یک آبشار بلند میرسد. اینجا شکل خواندن کتاب عوض میشود و خواننده باید کتاب را بچرخاند و عمودی در دست بگیرد تا سقوط حیوانها را دنبال کند.
تصویر هم از زاویه نگاه خود حیوانها کشیده شده است؛ جایی که دستوپاهایشان به هم گره خورده و هرکدام دیگری را گرفته تا نیفتند. همان غریبههایی که تا چند دقیقه پیش هرکدام راه خودشان را میرفتند، حالا با حال خوب و برای ماندن روی کنده، به یکدیگر تکیه کردهاند.

کنار هم گذاشتن این دو کتاب نشان میدهد برای حرف زدن با کودک از مفاهیم مهمی مثل مدارا، همیشه لازم نیست نصیحت کرد یا سراغ حرفهای مستقیم رفت. «اتاق دوستی» با رنگهای گرم و سرد و فضای خلوتش، قدم اول یعنی شناخت و پذیرش تفاوتها را پیش پای کودک میگذارد و «خرس از راه رسید!» در دل یک سفر پرپیچوخم نشان میدهد چرا این همراهی به کارمان میآید.
در هر دو کتاب، تصویرها بخش اصلی قصه را روایت میکنند؛ از اتاق سادهای که جای دو همخانه ناهمسان میشود تا صفحههایی که با جمعشدن حیوانها رنگ میگیرند و لب آبشار میچرخند.
خواندن این دو قصه کنار بچهها فرصتی است تا دور از شعار ببینند که پذیرفتن دیگری و کنارآمدن با تفاوتها، همان چیزی است که در پیچوخمهای زندگی دستمان را میگیرد.
یادداشت از سارا مهدینژاد
مادر دو کودک که روانشناسی شخصیت خوانده است