هنر ایرانی و مسئلهٔ هویت در جهان مدرن

 به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های تخصصی «جست‌وجوی ایران» هم‌زمان با نمایشگاه «جست‌وجوی ایران در گنجینۀ موزهٔ هنرهای معاصر تهران»، از ساعت ۱۶ تا ۱۸ روز سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ در کتابخانهٔ این موزه برگزار شد. در این نشست، شروین وکیلی دربارهٔ «هویت اساطیری و گذار به مدرنیته در هنر ایرانی» و سیامک دل‌زنده دربارهٔ «ساخته‌شدن تصویر ایران» سخنرانی کردند. دبیری این نشست را محمدرضا مریدی بر عهده داشت.

 دو سخنران از دو زاویهٔ متفاوت به مسئلهٔ هویت ایرانی و نسبت آن با هنر سخن گفتند. شروین وکیلی با تمرکز بر ویژگی‌های زیبایی‌شناختی و پیوندهای تاریخی میان شاخه‌های مختلف هنر، از مؤلفه‌هایی سخن گفت که به باور او در شکل‌گیری و تداوم هنر ایرانی نقش داشته‌اند. سیامک دل‌زنده نیز با بررسی نقشه‌ها، آثار تصویری و نمایشگاه‌های جهانی، چگونگی شکل‌گیری تصویر ایران در نظام‌های جدید بازنمایی را بررسی کرد.

 شش ویژگی در زیبایی‌شناسی هنر ایرانی

 شروین وکیلی در آغاز سخنان خود، برای بررسی هویت هنر ایرانی به سراغ مؤلفه‌هایی رفت که به باور او در دوره‌های مختلف تاریخی و در شاخه‌های گوناگون هنری تداوم داشته‌اند. او تاریخ ایران را از حدود ۵۴۰۰ سال پیش و هم‌زمان با ظهور خط دنبال کرد و گفت با وجود تغییرات سیاسی و اجتماعی، می‌توان برخی ویژگی‌های مشترک را در آثار هنری دوره‌های مختلف شناسایی کرد.

 وکیلی برای توضیح این پیوستگی، شش ویژگی را در زیبایی‌شناسی هنر ایرانی برشمرد: پرشدگی و گریز از خلأ، ریاضی‌وارگی و هندسه، ترجمه‌پذیری میان هنرها، پیوند هنر با زبان و خط، ساختار سلسله‌مراتبی و چندمقیاسی و نمادپردازی لایه‌لایه.

 نخستین ویژگی از نظر او، «تهی‌گریزی» یا گرایش به پرشدگی است. به گفته وکیلی، در بسیاری از آثار هنر ایرانی، فضای خالی جایگاه مسلطی ندارد و هنرمند تمایل دارد سطح اثر را با نقش، خط، رنگ و آرایه‌های گوناگون پر کند. او این ویژگی را با برخی سنت‌های هنری شرق آسیا مقایسه کرد که در آن‌ها فضای خالی می‌تواند عنصری فعال در ترکیب‌بندی باشد. وکیلی همچنین این گرایش را با زمینه‌های اسطوره‌ای و فلسفی فرهنگ ایرانی مرتبط دانست؛ زمینه‌هایی که در برخی برداشت‌ها، تهی و نیستی را با آشوب و امر اهریمنی پیوند می‌دهند.

دومین ویژگی، ریاضی‌وارگی و اندازه‌مندی است. او توضیح داد که هندسه و نسبت‌های ریاضی در هنر ایرانی تنها به معماری محدود نیست و در خوش‌نویسی، موسیقی، شعر و دیگر شاخه‌ها نیز حضور دارد. برای نمونه، در خوش‌نویسی اندازه حروف و تناسب اجزای آن‌ها بر اساس معیارهایی مشخص سنجیده می‌شود و نقطه می‌تواند واحد اندازه‌گیری باشد. به باور او، این منطق در ترکیب خطوط، حجم‌ها و تناسبات معماری نیز دیده می‌شود.

وکیلی سومین ویژگی را ترجمه‌پذیری میان هنرها دانست. به گفته او، معماری، موسیقی، شعر، قالی، نگارگری و خوش‌نویسی رشته‌هایی کاملاً جدا از یکدیگر نیستند و در بسیاری موارد از منطق‌های مشترکی پیروی می‌کنند. او به قواعد وزن و عروض در شعر و نسبت‌های ریاضی در موسیقی اشاره کرد و گفت این قواعد در دوره‌هایی در رساله‌های تخصصی صورت‌بندی و آموزش داده شده‌اند.

چهارمین ویژگی، پیوند هنر با زبان و خط است. وکیلی با اشاره به حضور کتیبه‌ها در معماری و آثار هنری، کتاب‌آرایی را نمونه‌ای از این ارتباط دانست؛ جایی که متن، خوش‌نویسی، تذهیب و نگارگری در کنار یکدیگر مجموعه‌ای واحد را شکل می‌دهند. در این سنت، نوشته علاوه بر انتقال معنا، خود به عنصری بصری و زیبایی‌شناختی تبدیل می‌شود.

پنجمین مؤلفه، ساختار سلسله‌مراتبی و چندمقیاسی است. به گفته این جامعه‌شناس، در هنر ایرانی برخی ساختارهای بصری در مقیاس‌های متفاوت تکرار می‌شوند؛ از جزئیات یک کاشی یا نقش تا ترکیب‌بندی کلی یک بنا یا صفحه کتاب. او برای توضیح این ویژگی از مفهوم فرکتال استفاده کرد و آن را الگویی دانست که در آن، ویژگی‌های ساختاری در مقیاس‌های مختلف بازتولید می‌شوند.

ششمین ویژگی نیز نمادپردازی لایه‌لایه و شبکه‌ای است. وکیلی معتقد بود نمادها در فرهنگ ایرانی معمولاً به یک معنای مستقیم محدود نمی‌شوند و می‌توانند مجموعه‌ای از روایت‌ها را به یکدیگر پیوند دهند. او برای نمونه به داستان زال و سیمرغ در شاهنامه اشاره کرد و الگوی کودک طردشده‌ای را توضیح داد که در طبیعت پرورش می‌یابد و بعدها به جایگاهی مهم می‌رسد؛ الگویی که به گفته او در روایت‌های دیگری درباره شخصیت‌هایی چون کوروش، موسی، عیسی و کیخسرو نیز دیده می‌شود. سیمرغ نیز در آثار مختلف ادبی و عرفانی، از شاهنامه تا نوشته‌های سهروردی، معانی و کارکردهای متنوعی پیدا می‌کند.

تنوع منطقه‌ای و پیوستگی هنر ایرانی

 وکیلی پس از تشریح این شش ویژگی، به تنوع جغرافیایی و فرهنگی در هنر ایران پرداخت و تأکید کرد که سخن گفتن از هویت مشترک به معنای نادیده‌گرفتن تفاوت‌های محلی نیست.

 او افزود: سنت‌های هنری در مناطقی مانند آناتولی، حجاز، میان‌رودان، ایلام، سیستان‌وبلوچستان و قفقاز، ویژگی‌های خاص خود را داشته‌اند و در عین حال با یکدیگر دادوستد کرده‌اند. بنابراین، هنر ایرانی مجموعه‌ای متنوع است که در آن تفاوت‌های منطقه‌ای در کنار برخی منطق‌ها و ویژگی‌های مشترک قرار می‌گیرند.

او با اشاره به آثار تاریخی مناطق مختلف، امکان پیگیری این پیوستگی را در بازه‌ای چند هزار ساله مطرح کرد؛ از میان‌رودان، شوش، سیلک، شهر سوخته و جیرفت تا دوره‌های ساسانی، سلجوقی و تیموری. از نظر او، این استمرار به معنای یکسان بودن همه آثار نیست، بلکه از وجود پیوندهایی حکایت دارد که در صورت‌های گوناگون هنری بازتاب یافته‌اند.

مدرنیته و دگرگونی در منطق هنر

 بخش دیگری از سخنان وکیلی به نسبت هنر ایرانی با مدرنیته اختصاص داشت. او میان دستاوردهای علم و هنر مدرن و آنچه پارادایم مسلط هنر مدرن متأخر می‌نامید، تفاوت قائل شد و تأکید کرد که با وجود نقد برخی جنبه‌های مدرنیته، دستاوردهای هنر و علم مدرن را ارزشمند می‌داند.

 وی هنر مدرن را در معنای تاریخی آن، از اواخر قرن هجدهم و حدود سال‌های ۱۷۷۰ تا ۱۸۰۰ میلادی دنبال کرد و ریشه‌های آن را در تحولاتی مانند رنسانس جست‌وجو کرد. او سه نقد اصلی به پارادایم هنر مدرن متأخر وارد دانست: فاصله گرفتن هنر از مفهوم زیبایی، واسطه‌شدن بازار میان هنرمند و مخاطب و پیوند مستقیم و نهادی هنر با سیاست.

او در توضیح این دیدگاه به تفاوت نظام سفارش در سنت ایرانی با برخی سازوکارهای جدید اشاره کرد. به باور وکیلی، سفارش یک اثر از سوی حاکمان در تاریخ هنر ایران لزوماً به معنای تبدیل آن به ابزار تبلیغاتی سفارش‌دهنده نبوده است. او در این زمینه به شاهنامه شاه‌طهماسبی اشاره کرد و آن را نمونه‌ای از حمایت از یک اثر ادبی و هنری دانست.

وکیلی در ادامه گفت ورود پارادایم هنر مدرن متأخر به ایران، به باور او، بر ویژگی‌های شش‌گانه‌ای که برشمرده بود تأثیر گذاشته و در شاخه‌هایی مانند موسیقی، نقاشی، مجسمه‌سازی و معماری به تضعیف برخی پیوندهای پیشین انجامیده است. او این تحول را با گرایش به واگرایی میان هنرها و فاصله گرفتن از منطق مشترک آن‌ها مرتبط دانست.

در پایان این بخش، مجری نشست از انسجام سخنان وکیلی قدردانی کرد و گفت او کوشیده است توصیفی از هنر ایرانی ارائه دهد که از کلی‌گویی و تقلیل هنر به فرم و محتوا فراتر برود و در عین توجه به پیوستگی، تنوع و ویژگی‌های محلی را نیز در نظر بگیرد.

سیامک دل‌زنده: تصویر ایران چگونه ساخته می‌شود؟

 در بخش دوم نشست، سیامک دل‌زنده با طرح موضوع «ساخته‌شدن تصویر ایران» به بررسی چگونگی شکل‌گیری بازنمایی ایران در دوره جدید پرداخت. او زیرعنوان «درون نظم نمایشگاهی و بوروکراسی جدید» را برای سخنرانی خود برگزیده بود.

دل‌زنده گفت که پروژه پژوهشی او بر تاریخ هنر ایران متمرکز است و طی حدود ۲۰ سال، با این پرسش‌ها روبه‌رو بوده است که تاریخ هنر ایران چیست، چگونه باید آن را بررسی کرد و آیا این تاریخ تنها از مرکزیت جغرافیایی ایران کنونی قابل فهم است؟

او برای ورود به بحث، به اثر معاصر «هزاران آینه، یک وطن» از حسنا شاهوردی، شیما شایگان و امیرحسین شایگان اشاره کرد. در این اثر، سطحی آینه‌کاری‌شده به شکل نقشه ایران درآمده است؛ به‌گونه‌ای که فرد به‌تنهایی تصویر کامل خود را نمی‌بیند و حضور دیگران در شکل‌گیری تصویر نقش دارد. دل‌زنده این ویژگی را به تکثر و انکسار پیوند داد و پرسید نقشه ایران به چه چیزی دلالت می‌کند: محدوده جغرافیایی و سیاسی، هویت فرهنگی، تاریخ مشترک یا مجموعه‌ای از خاطره‌ها و تجربه‌ها؟

از نظر او، نباید مفهوم ایران را به مرزهای سیاسی امروز محدود کرد؛ زیرا گستره تاریخی و فرهنگی ایران با جغرافیای سیاسی کنونی کاملاً منطبق نیست. او برای توضیح این موضوع به چهره‌هایی مانند مولانا و کمال‌الدین بهزاد اشاره کرد که با شهرهایی چون بلخ، قونیه، هرات و تبریز پیوند داشته‌اند. به گفته او، اگر مرزهای امروز تنها معیار تعریف تاریخ هنر ایران باشند، بخشی از میراث فرهنگی و هنری مرتبط با این حوزه از بررسی کنار گذاشته می‌شود.

نقشه ایران در بازنمایی‌های تاریخی

دل‌زنده در ادامه، به تغییر کارکرد نقشه ایران در آثار تصویری حدود ۱۵۰ سال اخیر پرداخت و گفت این نقشه به‌تدریج از یک بازنمایی جغرافیایی فراتر رفته و به نمادی با معانی سیاسی و فرهنگی گوناگون تبدیل شده است.

او برای نمونه به کره جواهرنشان مربوط به دوره ناصرالدین‌شاه اشاره کرد که در آن، دریاها و اقیانوس‌ها با زمرد و خشکی‌ها با یاقوت و لعل مشخص شده‌اند. ایران نیز در این اثر با الماس نمایش داده شده است. دل‌زنده این انتخاب را نشانه‌ای از جایگاه نمادین ایران در تصویر جهان دانست.

او همچنین به نمونه‌هایی از آثار تصویری با موضوع «مام وطن» اشاره کرد که در آن‌ها نقشه ایران و نمادهای تاریخی برای بازنمایی مفاهیمی چون سرزمین، هویت و قدرت سیاسی به کار رفته‌اند. به گفته او، این تصاویر در دوره‌های مختلف معانی متفاوتی یافته‌اند و نشان می‌دهند که یک نماد جغرافیایی می‌تواند در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی گوناگون، تفسیرهای متفاوتی پیدا کند.

دل‌زنده سپس به نقشه‌های جغرافیایی قدیمی پرداخت و توضیح داد که در برخی سنت‌های جغرافیایی، جهان به شکل دایره‌ای ترسیم می‌شد و ایران در مرکز آن قرار می‌گرفت. او نمونه‌هایی از این شیوه را در آثار اصطخری، ابوریحان بیرونی و ادریسی یادآور شد و به الگوی هفت کشور زمین در سنت مزدایی اشاره کرد. به گفته او، این مرکزیت را باید در چارچوب جهان‌بینی و نظام معرفتی دوره‌های تاریخی بررسی کرد، نه با مفاهیم سیاسی امروز.

نظم نمایشگاهی و بازنمایی فرهنگ‌ها

محور اصلی سخنان دل‌زنده، مفهوم «نظم نمایشگاهی» بود؛ مفهومی که او برای توضیح تأثیر نمایشگاه‌های جهانی و شیوه‌های جدید طبقه‌بندی و نمایش فرهنگ‌ها به کار برد. او با اشاره به نخستین نمایشگاه بزرگ جهانی در سال ۱۸۵۱ میلادی در لندن گفت: این نمایشگاه‌ها با هدف نمایش دستاوردهای علمی، صنعتی، فرهنگی و هنری کشورها شکل گرفتند و به‌تدریج شیوه تازه‌ای برای معرفی و مقایسه جوامع پدید آوردند.

به گفته او، در این نمایشگاه‌ها کشورها در غرفه‌هایی جداگانه معرفی می‌شدند و اشیا بر اساس دسته‌بندی‌های مشخص در معرض دید بازدیدکنندگان قرار می‌گرفتند. این شیوه نمایش، امکان مقایسه فرهنگ‌ها را فراهم می‌کرد، اما در عین حال می‌توانست تنوع و پیچیدگی آن‌ها را به چند نماد محدود و قابل نمایش تقلیل دهد.

دل‌زنده توضیح داد که گاهی برای نمایش آثاری که امکان انتقال آن‌ها وجود نداشت، از ماکت و بدل استفاده می‌شد. این نمونه‌ها در کنار آثار اصیل قرار می‌گرفتند و ممکن بود مخاطب تفاوت میان اصل و بازسازی را به‌سادگی تشخیص ندهد. به باور او، این فرایند در شکل‌گیری تصویری ساده‌شده از فرهنگ‌ها مؤثر بود؛ تصویری که گاه به‌جای مجموعه پیچیده‌ای از تاریخ و تجربه‌های یک جامعه می‌نشست.

او حضور ایران در نمایشگاه‌های جهانی، از جمله نمایشگاه وین در سال ۱۸۷۳، را نیز در همین چارچوب بررسی کرد. به گفته دل‌زنده، این نمایشگاه‌ها در شکل‌گیری شیوه‌های جدید معرفی کشورها نقش داشتند و کشورها به‌تدریج از طریق نمادهایی مانند پرچم، سرود و غرفه‌های ملی، هویت رسمی خود را در کنار دیگر کشورها عرضه کردند.

دل‌زنده در پایان به نقش موزه‌ها در ادامه این روند اشاره کرد و گفت موزه‌ها تنها محل نگهداری آثار تاریخی نیستند؛ بلکه انتخاب، طبقه‌بندی، بازسازی و نحوه کنار هم قرار دادن اشیا نیز در شکل‌گیری برداشت مخاطب از تاریخ و فرهنگ اثر می‌گذارد. او با اشاره به نمونه‌هایی از ماکت‌ها و بازسازی‌های موجود در موزه‌ها، بر اهمیت توجه به تفاوت میان اصل و بدل در مواجهه با آثار تأکید کرد.

هنر و هویت؛ دو زاویه برای جست‌وجوی ایران

دو سخنرانی نخستین نشست تخصصی «جست‌وجوی ایران» از دو مسیر متفاوت به مسئله هویت ایرانی پرداختند. شروین وکیلی با تمرکز بر ویژگی‌های زیبایی‌شناختی، پیوند میان هنرها و استمرار برخی مؤلفه‌های تاریخی و اسطوره‌ای را بررسی کرد. سیامک دل‌زنده نیز با نگاهی به نقشه‌ها، آثار تصویری و نظام نمایشگاهی، چگونگی شکل‌گیری تصویر ایران و تأثیر شیوه‌های جدید بازنمایی بر فهم تاریخ و فرهنگ را توضیح داد.

این دو بحث، پرسش‌هایی درباره نسبت تاریخ هنر با جغرافیای سیاسی، نقش سنت و اسطوره در شکل‌گیری هویت هنری و تأثیر نهادهای جدید بر بازنمایی فرهنگ‌ها مطرح کردند؛ پرسش‌هایی که می‌توانند زمینه ادامه گفت‌وگوها در سلسله‌نشست‌های تخصصی «جست‌وجوی ایران» باشند.