ابتکار غیردولتی و کنش مدنی برای پیوند علم و صلح

هفتهٔ بین‌المللی علم و صلح، برآمده از یک ابتکار غیردولتی

 هفتهٔ بین‌المللی علم و صلح نخستین بار در سال ۱۹۸۶ و به‌عنوان بخشی از بزرگداشت «سال بین‌المللی صلح» برگزار شد؛ اما سازماندهی رویدادها و فعالیت‌های آن به‌صورت یک «ابتکار غیردولتی» انجام شد. آغاز و سازماندهی نخستین بزرگداشت از سوی نهادهای رسمی یا دبیرخانهٔ سال بین‌المللی صلح نبود، بلکه برگزارکنندگان غیردولتی خود ابتکار عمل را به دست گرفتند و دبیرخانه تنها از تدارکات و خلاصهٔ نهایی رویدادها مطلع شد. این هفته هر ساله در هفته‌ای برگزار می‌شود که ۱۱ نوامبر در آن قرار دارد؛ بنابراین بازهٔ تقویمی آن ثابت نیست و ممکن است زمان دقیق بزرگداشت در کشورها متفاوت باشد.

 این ابتکار با جلب مشارکت بین‌المللی و پیگیری سالانه، ارزش خود را نشان داد و سپس در سطح مجمع عمومی به رسمیت شناخته و نهادینه شد. مجمع عمومی در ۶ دسامبر ۱۹۸۸ قطعنامهٔ ۴۳/۶۱ را تصویب کرد که «هفتهٔ بین‌المللی علم و صلح» را اعلام می‌کند و مقرر می‌دارد هر ساله در هفته‌ای که ۱۱ نوامبر در آن قرار دارد برگزار شود. قطعنامه از کشورهای عضو و سازمان‌های بین‌دولتی و غیردولتی خواست مؤسسات، انجمن‌ها و افراد مرتبط را به حمایت از رویدادها و فعالیت‌های مرتبط با مطالعه و انتشار اطلاعات دربارهٔ پیوندهای پیشرفت علم و فناوری با حفظ صلح و امنیت تشویق کنند؛ همکاری بین‌المللی میان دانشمندان را ترویج دهند؛ و دبیرکل را موظف کرد در چهل‌وپنجمین نشست مجمع عمومی دربارهٔ فعالیت‌ها و ابتکارات مرتبط گزارش دهد. برگزاری سالانهٔ این هفته تبادلات دانشگاهی بیشتر در مورد موضوعی با اهمیت جهانی را تشویق می‌کند و آگاهی عمومی از رابطهٔ علم و صلح را افزایش می‌دهد.

 اما چرا تأکید بر «ابتکار غیردولتی» در کنار «علم و صلح» اهمیت دارد؟ اگر علم به‌خودی‌خود نه صلح‌آور است و نه جنگ‌افروز، این جهت‌گیری اجتماعی و سیاسیِ کاربرد علم است که آن را به صلح یا تهدید پیوند می‌زند. سازمان‌های مردم‌نهاد در این میان نباید یک «بازوی اجرایی» دولت‌ها تلقی شوند، بلکه می‌توانند واسطه‌های مدنیِ پیوند علم با جامعه باشند. آنان می‌توانند علم را به زبان زندگی روزمرهٔ جامعهٔ محلی بومی‌سازی کنند و به اقشار محرومی برسانند که دسترسی کافی به آن ندارند، بودجه‌ها و اولویت‌های پژوهشی را رصد و پاسخ‌گویی مطالبه کنند، و فناوری‌های نو را با مشروعیت اجتماعی به کار گیرند تا به ابزار نظارت یا انحصار تبدیل نشوند.

نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در پیوند علم و صلح: از واسطه‌گری تا کنش مؤثر

در ادبیات سیاستی مرتبط با «علم، فناوری و نوآوری برای صلح»، می‌توان چهار کارکرد اصلی را برای سازمان‌های مردم‌نهاد بازشناخت:

• تسهیل‌گری (Facilitation): پل‌زدن میان نهادهای پژوهشی و جوامع محلی و دسترس‌پذیر کردن علم برای کنشگران و ذی‌نفعان غیرمتخصص.

• اجراگری (Implementation): به‌کارگیری عملی راه‌حل‌های علمی برای صلح؛ از سواد دیجیتال برای صلح تا اجرای پروژه‌های مشترک محلی.

• حمایت‌گری (Advocacy): ترویج علم باز، نوآوری اخلاقی، تسهیم شفاف داده‌ها و فشار مدنی برای پاسخ‌گویی نهادهای قدرت.

• آموزش‌گری (Education): درگیر کردن جوانان، زنان و گروه‌های حاشیه‌ای و ارتقای سواد علمی و صلح‌محور آن‌ها.

 سازمان‌های مردم‌نهاد با این حال با چالش‌هایی روبه‌رو هستند. کمبود منابع و دسترسی نداشتن به تخصص فنی، زیرساخت داده یا شرکای پژوهشی؛ بی‌عدالتی در توزیع دانش و دشواری زبان علمی برای کنشگران اجتماعی؛ جزیره‌ای عمل کردن بخش‌های علم، توسعه و صلح؛ نابرابری دیجیتال؛ و دشواری پایداری و مقیاس‌پذیری پروژه‌های نوآورانه در بافت‌های شکننده،  از مهمترین این چالش‌ها، است. نقش آن‌ها نه جایگزین دولت و دانشگاه، بلکه مکمل آن است: حلقه‌ای که علم را به زندگی روزمره و صلح را به سیاست عمومی وصل می‌کند.

چرا  علم به‌عنوان ابزار صلح، مهم است؟

  دانش علمی می‌تواند به حل ریشه‌های تعارض کمک کند: رقابت بر سر منابع، تخریب محیط‌زیست، بحران‌های سلامت، نابرابری فناوری و اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده. کمبود منابع و تغییر اقلیم از محرک‌های شناخته‌شدهٔ بی‌ثباتی‌اند و علم داده، مدل‌سازی و راه‌حل ارائه می‌دهد. نظام‌های فناورانهٔ ناپایدار می‌توانند نابرابری را تشدید کنند، در حالی که علم مسئولانه می‌تواند به کاهش شکاف‌ها کمک کند. دیپلماسی علمی و پژوهش فرامرزی نیز اعتماد و همکاری میان کشورها را تقویت می‌کند.

این هفته با چارچوب‌هایی مانند «سندای برای کاهش خطر بلایا» و «توافق پاریس» هم‌راستا است و به چند هدف از اهداف توسعهٔ پایدار، هدف صنعت، نوآوری و زیرساخت، هدف صلح، عدالت و نهادهای قوی و هدف مشارکت برای اهداف، کمک می‌کند. با تمرکز بر پیوند علم و صلح، سازمان‌های مردم‌نهاد و کنشگران جامعهٔ مدنی می‌توانند خود را در تقاطع نوآوری و اقدام بشردوستانه جایگاه‌یابی کنند و اهمیت، فرصت‌های تأمین مالی و اثرگذاری خود را افزایش دهند.

اهداف و مقاصد هفتهٔ بین‌المللی علم و صلح

• افزایش آگاهی: نشان دادن پیوند علم و صلح و اینکه پژوهش چگونه می‌تواند از جهانی صلح‌آمیز پشتیبانی کند.

• تشویق همکاری: تقویت مشارکت میان دانشمندان، سازمان‌های مردم‌نهاد، سیاست‌گذاران و جوامع در سراسر مرزها.

• ترویج پژوهش مسئولانه: حمایت از علم اخلاقی، فراگیر و شفاف که حقوق بشر را محترم می‌شمارد و از برابری اجتماعی پشتیبانی می‌کند.

• پیوند علم با توسعه: نشان دادن اینکه نوآوری علمی چگونه به اهداف توسعهٔ پایدار، پیشگیری از منازعه و اقدام بشردوستانه کمک می‌کند.

• توانمندسازی جوامع: استفاده از آموزش علم و علم شهروندی برای درگیر کردن مردم در راه‌حل‌ها، به‌ویژه در مناطق آسیب‌پذیر یا متأثر از منازعه.

چگونه در هفتهٔ بین‌المللی علم و صلح ۲۰۲۶ مشارکت کنیم؟

  در سطح بین‌المللی، سازمان‌های مردم‌نهاد به مناسبت هفتهٔ بین‌المللی علم و صلح و روز جهانی علم برای صلح و توسعه، مجموعه‌ای از فعالیت‌های آموزشی، حمایت‌گرانه و مبتنی بر مشارکت عمومی را سازماندهی می‌کنند که هدف مشترک آن‌ها تبدیل علم از یک حوزهٔ تخصصی به ابزاری برای گفت‌وگو، اعتمادسازی و کاهش شکاف‌های اجتماعی است.

• رویدادهای آموزشی و کارگاه‌ها: برگزاری سمینارها، وبینارها و گفتگوهای مدرسه‌ای با موضوعاتی مانند «علم و منازعه»، «فناوری برای صلح پایدار» و «دادهٔ باز برای توسعه».

• کمپین‌های علم شهروندی و دادهٔ باز: دعوت جوامع به مشارکت در پروژه‌های علم شهروندی، پایش اقلیم، نقشه‌برداری محیطی و نظرسنجی‌های مصرف منابع و پیوند دادن یافته‌ها به ابتکارهای صلح‌سازی؛ با هشتگ‌هایی مانند #ScienceForPeace و #OpenData4Peace.

• مشارکت‌های بین‌بخشی: تسهیل گفتگو میان دانشگاه‌ها، نهادهای پژوهشی، سازمان‌های مردم‌نهاد و دولت‌ها؛ تشویق دیپلماسی علمی، قطب‌های دانش و ابتکارهای مشترک میان مناطق حساس به منازعه.

• چالش‌های «فناوری برای خیر»: برگزاری هکاتون‌ها یا چالش‌هایی که به مسائل مرتبط با صلح می‌پردازند؛ مانند برنامه‌های هشدار اولیه، سکوهای صدای جامعه در مناطق متأثر از منازعه و داشبوردهای داده برای منازعات منابع.

• کمپین‌های آگاهی‌بخشی و رسانه‌ای: انتشار یادداشت‌ها، اینفوگرافیک‌ها و ویدیوهای کوتاه دربارهٔ اینکه علم چگونه از صلح پشتیبانی می‌کند؛ با روایت داستان دانشمندان، پژوهشگران جامعه و پیشگامان دادهٔ باز.

• تقدیر و جوایز: شناسایی افراد یا سازمان‌هایی که کار علمی آن‌ها مستقیماً از صلح پشتیبانی کرده است؛ مانند پژوهشگران اقلیم در کشورهای شکننده، پروژه‌های همکاری فرامرزی و سکوهای علم باز در بافت‌های کم‌درآمد.

 حاکمیت علم برای صلح

 روز جهانی علم برای صلح و توسعه هر سال در ۱۰ نوامبر گرامی داشته می‌شود و هشتگ #ScienceDay برای همراهی با گفتگو دربارهٔ آن به کار می‌رود؛ شعار «ترویج علم برای همه» بر فراگیری علم تأکید دارد. این روز فرصتی برای بسیج همهٔ کنشگران، از مقامات دولتی تا رسانه‌ها و دانش‌آموزان، فراهم می‌کند تا نقش علم در جامعه و لزوم مشارکت عموم در بحث‌های علمی نوظهور برجسته شود. این مناسبت در چارچوب «دههٔ بین‌المللی علوم برای توسعهٔ پایدار (۲۰۲۴–۲۰۳۳)» معنا پیدا می‌کند؛ دهه‌ای که با رهبری یونسکو علم را به‌عنوان یک «خیر مشترک» ترویج می‌کند و بر نوآوری، شمول و همکاری فرامرزی تأکید دارد. مجمع عمومی سازمان ملل در اوت ۲۰۲۳ این دهه را اعلام کرد و دستیابی به آرمان‌های دستور کار ۲۰۳۰ را نه‌تنها نیازمند پیشرفت در دانش و نوآوری، بلکه نیازمند مشارکت‌های قوی‌تر میان علم، سیاست و جامعه دانست. 

 با این حال، «گزارش علم یونسکو ۲۰۲۱» با عنوان «مسابقه با زمان برای توسعهٔ هوشمندتر» هشدار می‌دهد که تحول اجتماعی سریع، در صورت نبود تدابیر حفاظتی، خطر تشدید نابرابری را به همراه دارد. بر پایهٔ این گزارش، علم پایداری هنوز در انتشارات دانشگاهی جریان اصلی نشده و چهار پنجم کشورها کمتر از یک درصد تولید ناخالص داخلی خود را صرف تحقیق و توسعه می‌کنند. بنابراین، علم به‌عنوان خیر مشترک نیازمند حاکمیت بهتر، سرمایه‌گذاری کافی، پایداری جریان اصلی و توجه به خطر نابرابری است. آیندهٔ این مسیر به توانایی جهان در پیوند دادن سه عنصر بستگی دارد: آگاهی عمومی، همکاری بین‌المللی دانشمندان، و سیاست‌هایی که علم را در خدمت صلح و توسعهٔ پایدار نگه دارند.

منابع: