دریای خزر در آستانه بحران/ از نگرانیهای زیستمحیطی تا تهدیدهای اقتصادی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران و به نقل از خبرگزاری ایسنا، رئیس اداره حفاظت از زیستبوم دریایی محیط زیست گیلان با بیان اینکه آلودگی و کاهش تراز آب خزر، تنها یک بحران محیط زیستی نیست؛ بلکه تبعات اقتصادی و اجتماعی گستردهای نیز به دنبال داشته است، گفت: کاهش جمعیت آبزیان، معیشت صیادان را با تهدید جدی مواجه کرده و صنعت گردشگری در سواحل شمالی را نیز تحت تاثیر قرار داده است.
دریای خزر علاوه بر نقش مهم در اقتصاد و معیشت جوامع ساحلی، زیستگاه گونههای منحصربهفردی است که بقای آنها به سلامت این اکوسیستم وابسته است. افزایش آلودگیها، کاهش تراز آب، افت ذخایر آبزیان و تخریب زیستگاهها، زنگ خطرهایی جدی برای آینده خزر به شمار میروند.
۲۱ مرداد، همزمان با بزرگداشت روز ملی دریای خزر، فرصتی است برای توجه دوباره به اهمیت این پهنه آبی ارزشمند و چالشهایی که حیات آن را تهدید میکند. به همین مناسبت ایسنا در گفتوگو با رئیس اداره حفاظت از زیستبوم دریایی محیط زیست گیلان، مهمترین تهدیدهای زیستمحیطی دریای خزر، عوامل تهدیدکننده این پهنه آبی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن و ضرورت حفاظت و همکاری کشورهای حاشیه این دریا را بررسی کرده است.
تورج صادقی درباره دریای خزر از نظر محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی و چالشهای زیست محیطی این پهنه آبی، اظهار کرد: دریای خزر، بهعنوان بزرگترین دریاچه بسته جهان، از جایگاه ویژهای در ابعاد محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار است.
خزر؛ زیستبومی ارزشمند در محاصره آلودگیها
وی افزود: این پهنه آبی ارزشمند، علاوه بر تامین بخشی از منابع غذایی و معیشت ساکنان مناطق ساحلی، زیستگاه گونههای متعددی از گیاهان و جانوران، از جمله ماهیان خاویاری، فوک خزری و پرندگان مهاجر است. با این حال، گسترش آلودگیهای محیط زیستی در دهههای اخیر، پایداری این اکوسیستم منحصربهفرد را با چالشهای جدی مواجه ساخته است.
رئیس اداره حفاظت از زیستبوم دریایی محیط زیست گیلان با اشاره به مهمترین عوامل تخریب محیط زیست دریای خزر گفت: ورود فاضلابهای شهری و صنعتی، تخلیه پسماندها، نشت فرآوردههای نفتی، استفاده بیرویه از کودها و سموم شیمیایی در فعالیتهای کشاورزی، صید غیرمجاز از مهمترین عوامل تخریب محیط زیست دریای خزر به شمار میروند.
صادقی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب دریای خزر تصریح کرد: در کنار عوامل مذکور، کاهش تراز آب دریای خزر در دو دهه اخیر به میزان حدود دو متر پیامدهای گستردهای در ابعاد محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی بر جای گذاشته است که از آن جمله میتوان به افزایش ریزگردها، کاهش کارکرد اسکلهها و تاسیسات دریایی، کاهش صید، تحت تاثیر قرار گرفتن صنعت گردشگری و تخریب و تصرف اراضی حاصل از پسروی دریا اشاره کرد.
وی درباره وضعیت سیستمهای تصفیه فاضلاب شهری در شهرهای حاشیه خزر و تاثیر ورود این آلایندهها بر دریا گفت: متاسفانه بسیاری از شهرهای حاشیه خزر فاقد سیستم تصفیه فاضلاب شهری هستند؛ این آلایندهها موجب کاهش کیفیت آب، برهم خوردن تعادل اکولوژیکی، تخریب زیستگاههای طبیعی و افزایش تلفات گونههای آبزی و پرندگان میشوند؛ رودخانههای منتهی به دریای خزر هم سالانه هزاران تن پسماند و فاضلابهای خانگی، صنعتی و نفتی را وارد دریا میکنند.
فاضلاب شهری؛ یکی از مهمترین تهدیدهای خزر
رئیس اداره حفاظت از زیستبوم دریایی محیط زیست گیلان در پاسخ به این سوال که آلودگی و پسروی آب دریای خزر چه تاثیری بر محیط زیست و سلامت انسان دارد؟ اظهار کرد: تاثیر آلودگی و پسروی آب دریای خزر بر روی محیطزیست شامل کاهش تنوع زیستی، تاثیر بر سلامت انسان و مشکلات اقتصادی میشود. بسیاری از گونههای آبزی و پرندگان مهاجر به دلیل آلودگی و از بین رفتن زیستگاهها با خطر انقراض مواجه شدهاند؛ آلودگی دریای خزر میتواند به زنجیره غذایی انسانها آسیب برساند و سلامت عمومی را تهدید کند.
صادقی با تاکید بر اینکه آلودگی و کاهش تراز آب خزر، تنها یک بحران محیط زیستی نیست، بلکه تبعات اقتصادی و اجتماعی گستردهای نیز به دنبال داشته است، ادامه داد: کاهش جمعیت آبزیان، معیشت صیادان را با تهدید جدی مواجه کرده و صنعت گردشگری در سواحل شمالی را نیز تحت تاثیر قرار داده است؛ اگر روند آلوده شدن خزر رو به ازدیاد باشد، در آیندهای نهچندان دور مشاغل سنتی ماهیگیری و صیدهای فصلی مورد تهدید واقع میشود.
وی در پاسخ به این سوال که وضعیت صید ماهیان در سواحل ایرانی دریای خزر چگونه است؟ اظهار کرد: افت شاخصهای محیط زیستی آب دریا آینده مبهمی را برای صیادان و ذینفعان دیگر ترسیم کرده، بررسی آمار ۲۰ ساله صید ماهیان استخوانی و تاسماهیان به خوبی بیانگر کاهش معنیدار میزان صید در سواحل ایرانی دریای خزر میباشد؛ بهطوری که بسیاری از گونههای ارزشمند دریای خزر مانند ماهی آزاد و ماهیان خاویاری دیگر به ندرت در دریا صید میشوند.
فوک خزری در معرض تهدید جدی و حتی انقراض
رئیس اداره حفاظت از زیستبوم دریایی محیط زیست گیلان در خصوص وضعیت تنوع زیستی دریای خزر و گونههای شاخص آن گفت: تنوع زیستی دریای خزر سرمایهای ارزشمند و غیرقابل جایگزین است؛ گونههای شاخص این دریا، بهویژه ماهیان خاویاری که از نظر اقتصادی و محیط زیستی اهمیت فراوانی دارند، در اثر آلودگی، تخریب زیستگاهها و برداشت بیرویه با کاهش چشمگیر جمعیت روبهرو شدهاند.
وی اضافه کرد: فوک خزری، تنها پستاندار بومی این دریا، به دلیل آلودگی محیط زیست، کاهش منابع غذایی و تغییرات اقلیمی، در معرض تهدید جدی و حتی انقراض قرار گرفته، کاهش جمعیت این گونهها نشانهای آشکار از آسیبپذیری اکوسیستم دریای خزر است.
صادقی با اشاره به اقدامات انجام گرفته در زمینه کنترل فاضلابهای انسانی، افزود: متاسفانه در خصوص کنترل فاضلابهای انسانی اقدامات موثری انجان نشده و بسیاری از پروژههای تصفیه فاضلابهای شهری در استانهای شمالی به دلیل کمبود اعتبارات نیمهتمام مانده، اما در خصوص کنترل فاضلابهای بیمارستانی و صنعتی اقدامات خوبی صورت پذیرفته است و بسیاری از بیمارستانها و شهرکهای صنعتی و واحدهای صنعتی دارای سیستمهای تصفیه فاضلاب میباشند و این واحدها توسط سازمان حفاظت محیط زیست و آزمایشگاههای معتمد محیط زیست مورد پایش و نمونهبرداری قرار میگیرند.
وی در پاسخ به این سوال که برای حفاظت از دریای خزر چه اقداماتی باید انجام شود؟ گفت: حفاظت از دریای خزر مستلزم همکاری و مسئولیتپذیری همه ذینفعان، از جمله دولتها، نهادهای علمی، سازمانهای مردمنهاد و شهروندان است. توسعه و اجرای سیاستهای موثر برای کنترل منابع آلاینده، ارتقاء نظام تصفیه فاضلاب، سرمایهگذاری در فناوریهای پاک، مدیریت اصولی پسماندها، مقابله با صید غیرقانونی و گسترش آموزشهای محیط زیستی از جمله اقداماتی است که میتواند در حفظ سلامت این اکوسیستم نقش موثری ایفا کند. همچنین، همکاری مستمر کشورهای ساحلی در اجرای توافقهای محیط زیستی و پایش مستمر وضعیت دریا، ضرورتی انکارناپذیر برای حفاظت از این میراث طبیعی به شمار میرود.
حفاظت از خزر؛ سرمایهگذاری برای امنیت غذایی و رفاه نسلهای آینده
صادقی درباره همکاری کشورهای حاشیه دریای خزر در حفاظت از این پهنه آبی تصریح کرد: این دریا بین پنج کشور عمدتا در حال توسعه قرار گرفته و گونههای منحصربهفرد فراوانی در این دریا زندگی میکنند؛ لذا عدم همکاری بین این کشورها و عدم اجرای پروتکلها و معاهدات بینالمللی و منطقهای، از جمله کنوانسیون تهران یا همان کنوانسیون منطقهای حفاظت از محیط زیست دریای خزر که بین کشورهای حاشیه دریای خزر به امضا رسیده، میتواند منجر به نابودی تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی دریای خزر شود.
وی با تاکید بر اینکه با توجه به تهدیدهای روزافزون و نیاز به حفاظت از منابع زیستی دریا و تنوع خدادادی آن برای نسلهای آینده، ایجاد مناطق حفاظتشده دریایی در این دریا بسیار ضروری است، افزود: در صورت انتخاب صحیح این مناطق، مستندات علمی زیادی وجود دارد که ثابت میکند در سالهای آتی تغییرات مثبت مهمی در بسیاری از شاخصهای زیستی، اقتصادی-اجتماعی و پژوهشی حاصل خواهد شد.
رئیس اداره حفاظت از زیستبوم دریایی محیط زیست گیلان در پاسخ به این سوال که برای مدیریت مناطق حفاظتشده دریایی چه اقداماتی ضروری است؟ تاکید کرد: برای مدیریت مناطق مذکور نیز سه اقدام کلیدی استفاده از فناوریهای هوشمند برای پایش برخط مناطق، تدوین چارچوب تابآوری آیندهنگر و مشارکت ذینفعان در حفاظت از این مناطق ضروری به نظر میرسد.
صادقی در پایان تاکید کرد: حفاظت از دریای خزر تنها یک مسئولیت محیط زیستی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای حفظ امنیت غذایی، توسعه پایدار، سلامت عمومی و رفاه نسلهای آینده است. صیانت از این پهنه آبی ارزشمند مستلزم عزم ملی، مشارکت عمومی و همکاریهای منطقهای است تا این میراث طبیعی برای آیندگان نیز حفظ شود.
منبع: