جای خالی «موزه نیکوکاری ایران» در پایتخت

در روزگاری که جامعه با چالش‌های پیچیده اقتصادی و اجتماعی روبه‌روست، بازخوانی سنت دیرپای نیکوکاری می‌تواند امید و سرمایه اجتماعی را تقویت کند. تأسیس «موزه نیکوکاری ایران» نه یک اقدام نمادین، بلکه گامی فرهنگی برای ثبت تجربه‌های همبستگی و انتقال آن به نسل‌های آینده است.

کد خبر: ۴۹۶۰

تاریخ: ۰۲ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۱:۵۳

نیکوکاری و خیرخواهی از کهن‌ترین و ریشه‌دارترین سنت‌های فرهنگی و اجتماعی در ایران است. از وقف‌های بزرگ تاریخی، مدرسه‌سازی و درمانگاه‌های خیریه گرفته تا کمک‌های مردمی در بحران‌ها و فعالیت‌های سازمان‌یافته امروز، نیکوکاری همواره یکی از ستون‌های پایداری جامعه ایرانی بوده است. با این‌ حال، با وجود گستردگی و عمق این سنت، تاکنون هیچ نهاد موزه‌ای مستقلی برای ثبت، حفظ و روایت تاریخ نیکوکاری در ایران ایجاد نشده است. این خلأ، ضرورت تأسیس «موزه نیکوکاری ایران» را بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌سازد.

نیکوکاری در ایران صرفاً یک رفتار فردی یا مقطعی نبوده، بلکه به‌مثابه یک نظام اجتماعی عمل کرده است. وقف، صدقه، مشارکت‌های محلی، صندوق‌های قرض‌الحسنه، هیئت‌های مردمی و بنیاد‌های خیریه، هر یک در دوره‌های مختلف تاریخی، پاسخ‌هایی مردمی به نیاز‌های اجتماعی، آموزشی، درمانی و معیشتی بوده‌اند. بسیاری از این کنش‌ها در اسناد، قباله‌ها، وقف‌نامه‌ها، نامه‌ها، عکس‌ها و خاطرات پراکنده ثبت شده‌اند، اما نبود یک مرکز متمرکز باعث شده است که بخش مهمی از حافظه نیکوکاری ایران در معرض فراموشی یا نابودی قرار گیرد.

ایجاد موزه نیکوکاری می‌تواند بستری برای گردآوری و حفاظت از این میراث ارزشمند باشد. چنین موزه‌ای می‌تواند اسناد خیرین، وقف‌نامه‌ها، روایت‌های تاریخی، عکس‌ها، ابزار‌ها و حتی روایت‌های شفاهی نیکوکاران و مددجویان را در خود جای دهد. ثبت شرایط، انگیزه‌ها و شیوه‌های کمک‌رسانی در دوره‌های مختلف، به درک عمیق‌تر از تحول نیکوکاری در ایران کمک می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه جامعه ایرانی در نبود یا ضعف نهاد‌های رسمی، با تکیه بر همبستگی اجتماعی، نیاز‌های خود را پاسخ داده است.

یکی از کارکرد‌های مهم موزه نیکوکاری، آموزش و فرهنگ‌سازی است. در دنیای امروز، نیکوکاری نیازمند شفافیت، اعتماد عمومی و ساختار‌های حرفه‌ای است. موزه می‌تواند با نمایش تجربه‌های موفق، الگو‌های پایدار و نمونه‌های الهام‌بخش، نسل‌های جدید را با مفهوم مسئولیت اجتماعی آشنا کند. بازدیدکنندگان، به‌ویژه جوانان، می‌توانند در فضایی غیرشعاری و مستند، با تأثیر واقعی نیکوکاری بر زندگی افراد و جامعه مواجه شوند.

از سوی دیگر، چنین موزه‌ای می‌تواند نقش مهمی در تقویت اعتماد عمومی ایفا کند. یکی از چالش‌های امروز نهاد‌های خیریه، بی‌اعتمادی یا ابهام در شیوه‌های کمک‌رسانی است. موزه نیکوکاری با ارائه اسناد شفاف، روایت‌های دقیق و معرفی سازوکار‌های موفق، می‌تواند به بازسازی اعتماد اجتماعی کمک کند و نشان دهد که نیکوکاری چگونه می‌تواند به شکلی مسئولانه، اثربخش و پایدار انجام شود.

نکته‌ای کلیدی در طراحی و اداره این موزه، غیردولتی بودن آن است. موزه نیکوکاری باید نهادی مستقل، مردمی و غیرانتفاعی باشد تا بتواند اعتماد عمومی را جلب کند و از ورود به ملاحظات اداری و سیاسی دور بماند. اداره موزه توسط یک هیئت‌امنای مستقل متشکل از خیرین، پژوهشگران اجتماعی، متخصصان موزه‌داری و نمایندگان نهاد‌های مدنی، می‌تواند تضمین‌کننده شفافیت، حرفه‌ای‌گری و پایداری آن باشد. نقش دولت در این میان، بهتر است به حمایت تسهیل‌گرانه و قانونی محدود شود، نه مدیریت مستقیم.

از منظر مکانی، استقرار موزه نیکوکاری در پایتخت ایران اهمیت نمادین و عملی دارد. تهران به‌عنوان مرکز جمعیتی، فرهنگی و رسانه‌ای کشور، بیشترین ظرفیت را برای معرفی و اثرگذاری این موزه دارد. با این حال، انتخاب مکان باید به‌گونه‌ای باشد که موزه در فضایی غیردولتی، قابل دسترس و مردمی قرار گیرد؛ مکانی که امکان حضور آزادانه شهروندان، برگزاری رویداد‌های فرهنگی، نشست‌های تخصصی و نمایشگاه‌های دوره‌ای را فراهم آورد. حتی می‌توان به بازآفرینی یک بنای قدیمی یا خانه‌ای تاریخی با کاربری فرهنگی اندیشید تا پیوند میان گذشته و حال نیکوکاری تقویت شود.

زمان طرح این ایده نیز معنادار است. در شرایطی که جامعه ایران با چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و معیشتی متعددی مواجه است، بازخوانی سنت نیکوکاری می‌تواند به تقویت سرمایه اجتماعی و امید جمعی کمک کند. ایجاد موزه نیکوکاری در چنین زمانی، نه یک اقدام تزئینی، بلکه پاسخی فرهنگی به نیاز‌های واقعی جامعه است؛ پاسخی که می‌کوشد تجربه‌های موفق همیاری را ثبت کند و مسیر‌های نوین مشارکت اجتماعی را نشان دهد.

در نهایت، موزه نیکوکاری می‌تواند فراتر از یک فضای نمایشگاهی عمل کند و به یک مرکز زنده اجتماعی–فرهنگی بدل شود؛ مرکزی برای پژوهش در حوزه نیکوکاری، ثبت تاریخ شفاهی خیرین، آموزش مدیریت خیریه، و گفت‌وگوی عمومی درباره مسئولیت اجتماعی. چنین نهادی می‌تواند پلی میان گذشته پرافتخار نیکوکاری ایران و آینده‌ای مسئولانه‌تر و مشارکتی‌تر باشد.

امروز، بیش از هر زمان دیگری، وقت آن رسیده است که ایران در پایتخت خود صاحب موزه‌ای برای نیکوکاری باشد؛ موزه‌ای که نه‌تنها اسناد و یادگار‌های خیرین را حفظ کند، بلکه روح همبستگی، اعتماد و مسئولیت اجتماعی را به نسل‌های آینده منتقل سازد. ایجاد موزه نیکوکاری، گامی فرهنگی و ماندگار در مسیر تقویت جامعه مدنی و پاسداشت یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های اجتماعی ایران است.

یادداشت از دکتر امید اخوی

پژوهشگر تاریخ فرهنگی ایران و خاورمیانه