روز جهانی گردشگری تاب‌آور؛

از صیادی تا گردشگری جهانی؛ داستان ناتمام سهیلی، روستای تاب‌آور قشم

در جنوبی‌ترین نقطه ایران، میان جنگل‌های حرا و آب‌های نیلگون خلیج فارس، روستایی ۲۳۰۰ نفری به نام سهیلی الگویی تازه از گردشگری تاب‌آور را به جهان ارائه کرده است. این روستا که تا چند سال پیش اقتصادی وابسته به صیادی فصلی داشت، امروز با ایجاد ۹۴۰ شغل مستقیم و پذیرایی از ۴۰۰ هزار گردشگر سالانه، به نمونه‌ای عینی از آنچه سازمان ملل در قطعنامه ۷۷/۲۶۹ خود «گردشگری پایدار و تاب‌آور» می‌نامد، تبدیل شده است.

کد خبر: ۴۹۴۲

تاریخ: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ - ۲۰:۴۰

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، صنعت گردشگری به عنوان یکی از بزرگترین و متنوع‌ترین صنایع جهان، نقشی حیاتی در تحقق اهداف توسعه پایدار ایفا می‌کند. این صنعت فرابخشی، با حمایت از میلیون‌ها شغل مستقیم و غیرمستقیم در سراسر جهان، به ویژه برای زنان و جوانان، نه تنها منبع اصلی درآمد و اشتغال برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه و جزایر کوچک به شمار می‌رود، بلکه پلی میان جوامع محلی و حفاظت از محیط زیست ایجاد می‌کند. در برخی از کشورهای جزیره‌ای کوچک و کشورهای در حال توسعه، سهم گردشگری از تولید ناخالص داخلی (GDP) به بیش از ۲۰ درصد می‌رسد.

سازمان ملل متحد به مناسبت ۱۷ فوریه، «روز جهانی گردشگری تاب‌آور»، با انتشار بیانیه‌ای بر این نقش حیاتی تأکید کرده است. بر اساس آمارهای «سازمان جهانی گردشگری» (UNWTO)، سهم تولید ناخالص داخلی مستقیم گردشگری در سال ۲۰۲۱ حدود ۱.۹ تریلیون دلار برآورد شده است. این رقم اگرچه نسبت به ۱.۶ تریلیون دلار سال ۲۰۲۰ افزایش داشته، اما همچنان فاصله معناداری با ارزش ۳.۵ تریلیون دلاری دوران پیش از همه‌گیری دارد. این آمار به روشنی نشان می‌دهد که «تاب‌آوری» صرفاً یک شعار نیست، بلکه یک ضرورت بقا برای اقتصاد کشورهای وابسته به گردشگری است. روز جهانی گردشگری تاب‌آور، یادآور این حقیقت است که آینده این صنعت در گرو برنامه‌ریزی برای روزهای سخت قرار دارد.

گردشگری تاب‌آور رویکردی است که در آن جوامع و مقاصد گردشگری با اتکا به مشارکت محلی، تنوع‌بخشی به منابع درآمدی و حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و فرهنگی، توانایی خود را برای مقاومت در برابر شوک‌ها (از بلایای طبیعی و تغییرات اقلیمی تا همه‌گیری‌ها و ناامنی‌ها) افزایش می‌دهند و پس از بحران، سریع‌تر به شرایط عادی بازمی‌گردند. این مفهوم فراتر از بازسازی صرف، به دنبال «بازسازی مقاوم» (Build Back Better) و توسعه پایدار است.

همانطور که دبیرخانه سازمان ملل تأکید کرده است، «مشارکت عمومی-خصوصی» (Public-Private Partnership) و تنوع‌بخشی به فعالیت‌ها، کلید عبور از بحران‌هاست. در این میان، نقش سازمان‌های مردم‌نهاد به عنوان تسهیلگران تغییر و ضامن اجرای عدالت‌محور توسعه گردشگری، غیرقابل انکار است. از این رو، جامعه جهانی برای تحقق شعار سال ۲۰۲۷، نیازمند تقویت نهادهای مدنی و مشارکت فعال آنها در تدوین و اجرای راهبردهای ملی احیا خواهد بود.

چرا تاب‌آوری گردشگری؟

قطعنامه ۷۷/۲۶۹ مجمع عمومی سازمان ملل که به نام‌گذاری این روز انجامید، بر آسیب‌پذیری بالای بخش گردشگری در برابر شرایط اضطراری تأکید دارد. از بلایای طبیعی ناشی از تغییرات اقلیمی گرفته تا همه‌گیری‌ها و ناامنی‌های منطقه‌ای، همگی می‌توانند زنجیره تأمین و جریان ورود گردشگر را مختل کنند. دبیرخانه سازمان ملل در گزارش A/77/219 خود هشدار داده است که در برخی از کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه، گردشگری بیش از ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد. در چنین اقتصادهایی، هر شوکی به این صنعت می‌تواند به بحران انسانی گسترده، بیکاری و افزایش فقر منجر شود. از این رو، توسعه گردشگری تاب‌آور به معنای توانایی یک کشور یا مقصد برای حفظ کارکردها، ایجاد سریع اشتغال و بازسازی زیرساخت‌ها در مواجهه با بحران است.

گردشگری و اهداف توسعه پایدار

در بیانیه سازمان ملل به مناسبت این روز، به نقش فرابخشی گردشگری پایدار اشاره شده است. این صنعت از طریق توانمندسازی اقتصادی زنان و جوانان، ترویج فرهنگ‌های بومی و توسعه روستایی، مستقیماً با اهدافی چون «رفع فقر» (SDG 1)، «کار شایسته» (SDG 8) و «مصرف و تولید مسئولانه» (SDG 12) مرتبط است. همچنین با توجه به شعار سال‌های آتی، مجمع عمومی سازمان ملل در فوریه ۲۰۲۴ قطعنامه‌ای را تصویب کرد که طی آن سال ۲۰۲۷ به عنوان «سال بین‌المللی گردشگری پایدار و تاب‌آور» نام‌گذاری شده است. این رویداد فراخوانی برای همکاری‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاری در حفاظت از تنوع زیستی و ترویج کارآفرینی در این حوزه خواهد بود.

نقش سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOs) در ترویج گردشگری تاب‌آور:

اگرچه دولت‌ها و نهادهای فراملی مانند سازمان ملل متحد، نقش اصلی را در سیاست‌گذاری ایفا می‌کنند، اما تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که سازمان‌های مردم‌نهاد به عنوان بازوی اجرایی و پل ارتباطی با جوامع محلی، نقشی کلیدی در ایجاد تاب‌آوری دارند. این سازمان‌ها با چابکی بیشتر و نفوذ عمیق‌تر در بطن جوامع، می‌توانند مدل‌های نوینی از گردشگری مقاوم را پیاده‌سازی کنند. در ادامه به چند نمونه از فعالیت‌های موفق در این زمینه اشاره می‌شود:

۱. بازسازی جوامع محلی پس از بلایای طبیعی
سازمان «آل هندز اند هارتس» (All Hands and Hearts)، پس از وقوع زلزله‌های شدید یا سونامی در مناطق گردشگری جنوب شرق آسیا، با محوریت بازسازی مدارس و زیرساخت‌های محلی وارد عمل شد. رویکرد این سازمان مبتنی بر بازسازی مقاوم (Build Back Better) بود که توانست روستاهایی را که پیشتر مقاصد اکوتوریسم بودند، ظرف مدت کوتاهی به چرخه زندگی بازگرداند. این سازمان با توانمندسازی زنان روستایی برای راه‌اندازی اقامتگاه‌های بوم‌گردی مقاوم در برابر زلزله، نه تنها ایمنی را افزایش داد، بلکه جذابیت جدیدی برای گردشگران مسئولیت‌پذیر ایجاد کرد.

۲. حفاظت از تنوع زیستی و معیشت پایدار
سازمان «لانگ ران» (The Long Run) از شبکه‌ای از اقامتگاه‌های طبیعت‌گردی در سراسر جهان حمایت می‌کند که متعهد به حفاظت از اکوسیستم‌ها هستند. برای مثال، در منطقه آمازون، این سازمان با کمک جوامع بومی، پروژه‌های گردشگری مبتنی بر حفاظت از جنگل را راه‌اندازی کرده است. در مواقع آتش‌سوزی‌های گسترده، همین ساختار مردمی‌نهاد بود که با بسیج جوامع محلی و گردشگران داوطلب، به مهار آتش و احیای پوشش گیاهی کمک کرد و مانع از فروپاشی کامل اقتصاد محلی وابسته به گردشگری شد.

۳. مقابله با شوک‌های اقتصادی از طریق ترویج میراث فرهنگی
بنیاد «توریسم د بارسلونا» (Turisme de Barcelona) اگرچه یک نهاد نیمه‌دولتی است، اما پروژه‌های اجتماعی آن با مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد محلی اجرا می‌شود. در دوران پساکرونا، این بنیاد با همکاری انجمن‌های صنایع دستی، پروژه‌هایی تعریف کرد تا گردشگران به جای خرید از برندهای بین‌المللی، از کارگاه‌های محلی بازدید کرده و محصولات بومی خریداری کنند. این تنوع‌بخشی به محصولات گردشگری که توسط نهادهای مدنی ترویج شد، درآمد جامعه میزبان را در برابر نوسانات نرخ ارز و کاهش ورود گردشگران بین‌المللی مقاوم‌تر ساخت.

۴. تاب‌آوری اجتماعی و توانمندسازی جوامع حاشیه‌نشین
سازمان «سولاب اینترنشنال» (Sulabh International)، این سازمان مردم‌نهاد هندی با تمرکز بر مسئله بهداشت و ترویج گردشگری مسئولانه، مناطقی از دهلی را که پیشتر به دلیل وجود زاغه‌ها و عدم دسترسی به سرویس‌های بهداشتی مناسب از چرخه گردشگری حذف شده بودند، متحول کرد. این سازمان با نصب سرویس‌های بهداشتی ارزان‌قیمت و آموزش راهنمایان تور از میان ساکنان، این مناطق را به مقاصد گردشگری اجتماعی تبدیل نمود. این اقدام نه تنها کیفیت زندگی ساکنان را بهبود بخشید، بلکه با ایجاد مشاغل جدید، تاب‌آوری این جوامع را در برابر تکیه به مشاغل غیررسمی و آسیب‌پذیر افزایش داد.

روستای ایرانی سهیلی قشم؛ نمونه گردشگری تاب‌آور

روستای سهیلی با جمعیتی حدود ۲۲۳۶ نفر (۵۵۰ خانوار) در ۶۰ کیلومتری شهر قشم و در حاشیه جنگل‌های دریایی حرا واقع شده است. آنچه این روستا را به نمونه‌ای شاخص در بحث گردشگری تاب‌آور تبدیل کرده، صرفاً جاذبه‌های طبیعی آن نیست، بلکه مدل توسعه‌ای است که مردم محلی با تکیه بر مشارکت جمعی و توانمندسازی اجتماعی طراحی و اجرا کرده‌اند. در عصری که گردشگری جهانی همچنان با آثار همه‌گیری کرونا و تغییرات اقلیمی دست‌وپنجه نرم می‌کند، سهیلی نشان داده است که تاب‌آوری از دل جوامع محلی می‌جوشد.

از اقتصاد شکننده تا گردشگری پایدار

تا پیش از سال ۱۳۹۵، اقتصاد سهیلی عمدتاً بر پایه صیادی فصلی و کشاورزی سنتی استوار بود؛ فعالیت‌هایی که ذاتاً آسیب‌پذیر و نوسان‌پذیرند. اما ساکنان روستا با درک ظرفیت‌های منحصربه‌فرد منطقه و با حمایت نهادهای محلی، مسیر تازه‌ای را آغاز کردند. امروز آمارها حکایت از تحولی چشمگیر دارد:

اشتغال‌زایی مستقیم برای ۹۴۰ نفر از جمعیت ۲۳۰۰ نفری روستا

۱۸ واحد بوم‌گردی و اقامتگاه محلی فعال

۱۴۵ فروند قایق گردشگری با اشتغال ۲۷۰ نفر

۳۰ غرفه صنایع دستی با مشارکت ۵۸ نفر (بیشتر بانوان)

پذیرایی از ۴۰۰ هزار گردشگر تنها در سال گذشته

این ارقام نشان می‌دهد که سهیلی توانسته است با تنوع‌بخشی به منابع درآمدی، اقتصاد خود را در برابر نوسانات مقاوم سازد. نکته قابل تأمل اینکه به واسطه رونق گردشگری، جریان مهاجرت معکوس شده و به گفته برخی مسئولان محلی، روستا از حالت مهاجرفرست به مهاجرپذیر تبدیل گشته است.

مؤلفه‌های تاب‌آوری در مدل توسعه سهیلی:

۱. مدیریت جامعه‌محور زیرساخت‌ها
در فروردین ۱۴۰۴، رویدادی مهم در تاریخ توسعه محلی سهیلی رقم خورد، اسکله گردشگری این روستا با تفاهمنامه‌ای میان اداره بنادر و دریانوردی قشم و شورای اسلامی روستا، به مدیریت جامعه محلی واگذار شد. این اسکله چندمنظوره با ۹۰ فروند شناور کوچک صیادی و ۱۳۰ فروند قایق گردشگری، قلب تپنده اقتصاد گردشگری دریایی سهیلی محسوب می‌شود. واگذاری این اسکله به شورای اسلامی، اهرم قدرتمندی برای برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های توسعه گردشگری متناسب با نیازها و ظرفیت‌های بومی ایجاد کرده است. این مدل مدیریت، ضمن افزایش کارایی و کاهش هزینه‌های نظارتی، منافع اقتصادی را مستقیماً به جیب مردم محلی سرازیر کرده است.

۲. توانمندسازی زنان و جوانان
یکی از بارزترین جلوه‌های تاب‌آوری اجتماعی در سهیلی، نقش پررنگ زنان در اقتصاد گردشگری است. تعاونی صنایع دستی روستا با مشارکت ۵۵ نفر از زنان محلی تشکیل شده است. تولید محصولاتی مانند سبدهای حصیری، عروسک‌های محلی «دختولوک» و صنایع دستی سنتی، نه تنها منبع درآمدی پایدار برای خانواده‌ها ایجاد کرده، بلکه میراث ناملموس منطقه را نیز از فراموشی نجات داده است. جامعه محلی روستای سهیلی به دلیل حفاظت از محیط زیست، توجه به غذاهای محلی، تولید صنایع دستی، کشاورزی و صید با محور توسعه پایدار، روستا را به یک نمونه موفق تبدیل کرده‌اند.

۳. حفاظت از محیط زیست؛ سرمایه‌گذاری برای آینده
جنگل‌های حرا به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره جهانی، مهمترین سرمایه طبیعی سهیلی هستند. اما آنچه این سرمایه را پایدار نگه داشته، مشارکت مستقیم اهالی در حفاظت از آن است. اهالی سهیلی نه تنها از این اکوسیستم بهره‌برداری مسئولانه می‌کنند، بلکه در کاشت بذر حرا و احیای این جنگل‌ها نقش فعال دارند. برگزاری رویدادی همچون «چی چکا حرا سهیلی» با هدف توانمندسازی و آموزش کودکان و نوجوانان، که طی آن ۳۰۰ نهال حرا توسط اهالی کاشته شد، تضمینی برای تاب‌آوری بلندمدت زیست‌بوم منطقه است. وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در توصیف این رویکرد گفته است: «روستای سهیلی ستاره خلیج فارس و نماد گردشگری سبز است؛ چرا که مردم این روستا اولین الگوی گردشگری تالابی مبتنی بر محیط زیست را در خلیج فارس خلق کرده‌اند».

۴. تنوع‌بخشی به محصولات گردشگری
تاب‌آوری اقتصادی زمانی معنا می‌یابد که یک مقصد به چندین محصول گردشگری متکی باشد. سهیلی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های متنوع، این ویژگی را محقق کرده است:

اکوتوریسم: قایق‌سواری در جنگل‌های حرا و تماشای پرندگان مهاجر

گردشگری فرهنگی: بازدید از بافت تاریخی، موزه مردم‌شناسی و آیین سنتی شستشوی شترها

گردشگری خوراک: تجربه غذاهای محلی دریایی با ادویه‌های جنوب

ژئوتوریسم: بازدید از بام سهیلی (بلندترین نقطه جزیره با چشم‌انداز دو دریا) و کمپ تاریخی پیرزن

سهیلی در آینه شاخص‌های جهانی

انتخاب سهیلی توسط سازمان جهانی گردشگری، تصادفی نبوده است. این روستا تمامی شاخص‌های مدنظر سازمان ملل متحد را برای گردشگری پایدار و تاب‌آور داراست؛ از حفظ هویت بومی که در بازسازی و به‌سازی خانه‌های گلی با معماری سنتی تجلی یافته، تا مشارکت مردمی که در قالب تعاونی‌های فعال قایق‌داران و صنایع دستی با مدیریت خود اهالی جریان دارد. در کنار اینها، حفاظت محیط زیستی با جایگزینی آلاچیق‌های شناور کم‌صدا به جای قایق‌های موتوری و اشتغال پایدار با ایجاد ۹۴۰ شغل مستقیم برای جمعیت ۲۳۰۰ نفری روستا، این الگو را کامل کرده است.

«عبدالکریم حسین‌زاده»، معاون رئیس‌جمهور در امور توسعه روستایی، درباره این موفقیت می‌گوید: «جهانی شدن یک روستا رویدادی کم‌نظیر است و حاصل اصالت فرهنگی، همت مردم و الگوهای زیست پایدار آنان است. این عنوان می‌تواند دروازه‌ای برای ورود گردشگران، تقویت اقتصاد محلی و معرفی فرهنگ ایرانی به جهان باشد».

موفقیت سهیلی اگرچه امیدبخش است، اما با چالش‌هایی نیز همراه بوده است. «مهدی دهدار»، پژوهشگر پیشرفت دریاپایه، در تحلیل خود هشدار می‌دهد: «برای قشم و روستاهای متعدد آن، مسیر برندسازی جهانی سهیلی یک مطالعه موردی جریان‌ساز است که امیدها به شکوفایی اقتصادی و فرهنگی را در کنار ترس‌های ناشی از توسعه کنترل‌نشده و آسیب‌های زیست‌محیطی قرار می‌دهد». این روستا امروز بر سر یک دوراهی تاریخی قرار دارد: یا تسلیم مدل‌های منسوخ گردشگری انبوه شود و دارایی‌های بی‌همتای خود را فدا کند، یا با شجاعت مسیری نوآورانه و پایدار را ادامه دهد. تجربه موفق واگذاری اسکله به مردم و مشارکت آنان در حفاظت از حرا، نویدبخش تداوم مسیر درست است.

سخن آخر

روستای سهیلی قشم، در روز جهانی گردشگری تاب‌آور، نه فقط برای ایران که برای تمام کشورهای در حال توسعه یک الگو است. این روستا نشان داد که تاب‌آوری در برابر شوک‌ها، با سرمایه‌گذاری کلان دولتی یا طرح‌های برون‌زا محقق نمی‌شود، بلکه زمانی شکل می‌گیرد که جامعه محلی «صاحب» فرآیند توسعه باشد.

از مدیریت اسکله گرفته تا کاشت نهال حرا توسط کودکان، از تعاونی زنان تا اقامتگاه‌های بوم‌گردی با معماری سنتی، همه و همه حلقه‌های زنجیره‌ای هستند که سهیلی را در برابر آینده‌ای نامعلوم مقاوم ساخته‌اند. این روستا، مصداق عینی همان چیزی است که سازمان ملل در گزارش A/77/219 خود بر آن تأکید کرده: «گردشگری پایدار و تاب‌آور به عنوان ابزاری برای رشد فراگیر اقتصادی، توانمندسازی جوامع محلی و حفاظت از محیط زیست». سهیلی امروز نه فقط یک مقصد گردشگری، که یک پیام است: می‌توان با اتکا به داشته‌های بومی و مشارکت مردمی، جهانی شد و در برابر طوفان‌ها ایستاد. با این حال، حفظ این مسیر نیازمند هوشیاری در برابر تهدید گردشگری انبوه و حمایت مستمر از مدیریت جامعه‌محور است.

زهرا میرابیان

منابع:

un.org

UNWTO

All Hands and Hearts

The Long Run

Turisme de Barcelona

Sulabh International

soheilivillage

eghtesadsaramad.ir