به‌مناسبت زادروز چارلز دیکنز؛

ندای وجدان جمعی در آثار چارلز دیکنز

تجربه‌ٔ ملموس چارلز دیکنز از فقر و حضورش در کنش‌های اجتماعی، ادبیاتی را خلق کرده که زبان مردم رنج‌دیده و درسایه است. او در آثارش نهادهای اجتماعی را نقد کرده و برای اصلاح سازوکارهای خشک و رسمی خیریه‌ها تلاش می‌کند.

کد خبر: ۴۸۷۸

تاریخ: ۱۸ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۸:۲۱

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، چارلز دیکنز؛ رمان‌نویس پرآوازهٔ انگلیسی یکی از چیره‌دست‌ترین روایتگران عصر ویکتوریایی است. او در آثار ماندگاری چون «اولیور توئیست» و «سرود کریسمس» با نگاهی تیزبین و طنزی منحصربه‌فرد بر زخم‌های جامعهٔ صنعتی مرهم می‌گذارد. دیکنز ادبیات را به قلمروِ خیال محدود نمی‌داند؛ بلکه کلمه نزد او ابزار بیداری است و داستان رسانه‌ای برای اصلاح جامعه. در جهان‌بینی این نویسندهٔ انگلیسی، ادبیات و نیکویی دو روی یک سکه‌‌اند؛ یکی جهان را در سطح واژه و تصویر هنری بازمی‌آفریند و دیگری بی‌واسطه در کالبد شهرها فرومی‌رود تا امکان دگرگونی را بیازماید.

دیکنز؛ مغز متفکر اصلاحات شهری

جوآنا هوفر رابینسون در کتاب «دیکنز و تخریب» بر وجهی نهفته از شخصیت این نویسنده دست می‌گذارد. از نگاه او، دیکنز در آثار خود منتقد وضع موجود بوده، اما در زندگی واقعی هم در اصلاحات شهری حضوری فعال داشته است. پژوهش رابینسون نشان می‌دهد که دیکنز به تماشای ویرانی‌های لندن بسنده نکرده و مستقیم در طرح‌های بهبود شرایط زندگی طبقات محروم _به‌ویژه در مناطق شرقی شهر_ مشارکت داشته است. او با چهره‌های تأثیرگذاری چون آنجلا بردت‌؛ نیکوکار نامدار و توماس ساوتوود اسمیت؛ پزشک و فعال اجتماعی همکاری نزدیک داشته و در طراحی، مدیریت و پیشبرد پروژه‌های مسکن برای فقرا سهیم بوده است. این کنش‌ها به‌روشنی بیانگر دغدغه‌های اخلاقی نویسنده‌ای است که کارش بازی با کلمات زیبا نیست.

از تجربهٔ میدانی تا ترسیم جهان رمان

هوفر رابینسون از پیوند میان تجربیات میدانی دیکنز و جهان داستانی او حرف می‌زند و موضوع مواجههٔ نزدیک این نویسنده با سازوکارهای بوروکراتیک نهادهای خیریه را پیش می‌کشد. به باور او، همین تجربه‌ها سوژه‌ای جذاب در اختیار دیکنز گذاشته تا پدیدهٔ «کاغذبازی» را به‌عنوان یکی از آفات نظام‌های اداری به نقد بکشد. بازتاب این نگرش در رمان «خانهٔ متروک» نیز به چشم می‌خورد؛ جایی که بوروکراسی نه راه‌حل، که مانعی در برابر عدالت است. در حقیقت، تجربهٔ دیکنز در نهادهای خیریه مقدمه‌ٔ نقد نظام‌های اداری و اجتماعی در آثار اوست.

قلم دیکنز؛ ابزار مسئولیت‌پذیری جمعی

دیکنز هرگز نیکوکاری را کنشی صرفاً فردی نمی‌داند و معتقد است کار خیر باید در قالب شبکه‌ای از همکاری‌های جمعی میان نویسندگان، نیکوکاران و فعالان اجتماعی انجام شود. چنین شبکه‌هایی ادبیات را از مرز بازنمایی صرف فراتر می‌برند تا اوضاع شهر را بهبود ببخشد؛ به‌همین‌سبب، آثار ادبی چارلز دیکنز در فرایند تغییرات اجتماعی زمانهٔ او مهم و تأثیرگذار است.

نگاهی به رمان «سرود کریسمس»

ری‌میا اسکات در مقالهٔ «تحلیلی از فقر و نیکوکاری در سرود کریسمس دیکنز» سویه‌ای دیگر از این مسئله را واکاوی می‌کند. به باور او دیکنز در این داستان فقر را پدیده‌ای دووجهی می‌بیند که هم زادهٔ ناکارآمدی ساختارهای حکومتی است، هم حاصل بی‌اعتنایی جامعه. اسکات نشان می‌دهد که دیکنز با به‌صحنه‌آوردن شخصیت‌هایی چون «اسکروج»، «باب کراچیت» و «فرد»، باب برداشت‌های گوناگون از مسئولیت فردی و اجتماعی را گشوده است. در این خوانش، نیکوکاری همدلانهٔ فردی کاملاً با فعالیت تحقیرآمیز برخی نهادهای دولتی تضاد دارد. اسکات معتقد است دیکنز راهِ‌حل فقر را در کنش اخلاقی می‌داند؛ کنشی که برخلاف سازوکارهای رسمی، پیش از هرچیز کرامت انسان نیازمند را در نظر می‌گیرد.

زخم روانی و ریاکاری نهادها در «اولیور توئیست»

تینگ‌تینگ ژِنگ نیز در مقالهٔ خود با نام «بررسی آسیب روانی و ریاکاری در خیریه، با تکیه‌بر اولیور توئیست، اثر چارلز دیکنز» مخاطب آثار دیکنز را با تحلیلی تازه آشنا می‌کند. تحلیل او بر دو محور استوار است:

۱. تروما و رنج روانی: ژنگ نشان می‌دهد که دیکنز تنها فقر مادی را بازنمایی نمی‌کند. او بر زخم‌های عاطفی و پیامدهای روان‌رنجوری ناشی از بی‌عدالتی انگشت می‌گذارد و توجه ویژه‌ای به کودکان آسیب‌دیده دارد.

۲. نقد ریاکاری: در این خوانش، کارکنان یتیم‌خانه‌ها و برخی شخصیت‌های رمان _از جمله «آقای بامبل»_ نمونه‌های برجسته‌ای از ریاکاری نهادهای خیریه هستند؛ نهادهایی که پشت نقاب انسان‌دوستی، مناسبات تحقیرآمیز و منافع شخصی را پنهان کرده‌اند.

این نقد تند و صریح، در امتداد همان دیدگاهی است که هوفر رابینسون در بحث بوروکراسی ترسیم می‌کند و اسکات در نقد نهادهای دولتی سرد و غیرانسانی پی می‌گیرد.

ترسیم هم‌زمان این سه دیدگاه، چشم‌اندازی کامل از نگرش چندوجهی دیکنز به نیکوکاری به‌دست می‌دهد که عبارت است از:

۱. کنش اجتماعی مستقیم

۲. کاوش در مسئولیت فردی در برابر ساختارهای اجتماعی

۳. نقد روان‌شناختی و اخلاقی ریشه‌دار برخی اعمال ریاکارانهٔ نهادها

وجود این سه وجه _یعنی دغدغهٔ دیکنز نسبت به فقر و کمک‌رسانی_ هرگز تک‌بعدی نبوده است. به بیان دیگر، در این نگرش گفت‌وگویی پویا میان عمل‌گرایی کنشگران و ذهن‌گرایی ادیبان شکل می‌گیرد که امیدوارکننده و تحول‌برانگیز است.

منابع:

Hofer-Robinson, J. (2018). Paperwork and philanthropy: Dickens’s involvement in metropolitan improvement. In Dickens and demolition. Edinburgh University Press.

Escott, R. (2022). How can you eat at a time like this?: An analysis of poverty and charity in Dickens’s A Christmas Carol. Humanities Bulletin, 5(2), 129–141.

Hofer-Robinson, J. (2020). Paperwork and philanthropy: Dickens’s involvement in metropolitan improvement. In Dickens and Demolition (pp. 75–98). Routledge.

Zheng, T. (2021). The study of psychology trauma and hypocrisy of charity in Charles Dickens’s Oliver Twist. Journal of Victorian Literature Studies.