به بهانه انتخاب بهترین فیلم از نگاه نیکوکاری؛

سینمای نیکوکاری هدفی فراتر از روایتگری دارد

در سینما تاریکی سالن و نور پرده، هم‌زمان تماشاگر را به درست‌دیدن و عمل‌کردن فرامی‌خواند. در حقیقت، فیلم‌های مسئله‌محور، از انعکاس فقر و نابرابری تا بحران‌های محیط‌ِزیستی، پلی مستحکم میان درک روایت هنری و دغدغهٔ اقدام واقعی می‌سازند.

کد خبر: ۴۸۵۸

تاریخ: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۷:۱۶

پژوهش‌های تازه در عرصهٔ مطالعات فیلم از گونهٔ نوظهوری خبر می‌دهند که میان هنر هفتم و کنش‌های نوع‌دوستانه پیوند برقرار می‌کند؛ گونه‌ای که می‌توان آن را «سینمای نیکوکاری» نامید. در این مطالعات، سینما رسانه‌ای قدرتمند است که وجدان جمعی را بیدار می‌کند و مخاطبان خود را به مشارکت در بهبود جامعه ترغیب می‌نماید.

به بیان دیگر، فیلم‌های داستانی و مستند در ایجاد «تأثیر اجتماعی» ملموس نقش مهمی ایفا می‌کنند. در این آثار، عمدتاً موضوعاتی چون فقر، بیماری، نابرابری، حقوق کودکان، بحران‌های محیطِ‌زیستی و نقدِ سازوکارهای نهادهای خیریه در مرکز توجه قرار دارد.

از روایت تا کنش؛ سینمایی فراتر از قصه‌گویی

از منظر مقالات جهانی و گزارش‌های مراکز پژوهشی پیشرو، سینمای نیکوکاری به آثاری گفته می‌شود که هدفشان فراتر از روایتگری سرگذشت انسان‌هاست. این آثار می‌کوشند در تماشاگران خود کنشگری اخلاقی را برانگیزند؛ بنابراین با کمپین‌های آگاهی‌بخش، همکاری با نهادهای مردمی یا برنامه‌های آموزشی همراه می‌شوند تا دایرهٔ تأثیر خود را از سالن تاریک سینما به عرصهٔ زندگی واقعی گسترش دهند.

شاخص‌های کلیدی سینمای نیکوکاری عبارت‌اند از:

۱. پرداختن بی‌واسطه به یک معضل انسانی یا اجتماعی

۲. داشتن هدفی روشن برای تأثیرگذاری و تغییر نگرش

۳. برجسته‌سازی حس همدلی و مسئولیت‌پذیری جمعی

۴. گره‌زدن داستان به امکان کنش عینی و واقعی مانند کمک، مشارکت یا پیگیری حقوقی

۵. نگاه نقادانه به ریشه‌های ساختاری مشکل، به‌جای تکیهٔ صرف بر احساسات فردی

اگرچه عنوان «سینمای نیکوکاری» هنوز به‌عنوان گونهٔ مستقل تثبیت‌ نشده، اما می‌توان بنیان نظری آن را در پژوهش‌های مربوط به «سینمای اجتماعی» و «فیلم‌های مسئله‌محور» جست‌وجو کرد.

پیوند هنر و پژوهش برای دگرگونی اجتماعی

تأثیر اجتماعی یک فیلم به هرگونه تغییر چشمگیر در نگرش، رفتار، روابط اجتماعی یا سیاست‌گذاری نهادها گفته می‌شود که در پی رویارویی مخاطبان با آثار سینمایی مسئله‌محور پدید می‌آید. کتی بوروم چَتو و آنجِلیکا داس در مقاله‌ٔ «ارزیابی تأثیر اجتماعی مستندهای مسئله‌محور» توضیح می‌دهند این تأثیر ضرورتاً اقتصادی نیست و بیشتر معطوف به بهترشدن شرایط انسانی و اجتماعی است. بنابراین، برای اندازه‌گیری آن هیچ روش واحدی وجود ندارد و هر پژوهش باید از ترکیبی از روش‌های کمّی و کیفی استفاده نماید.

با تحلیل محتوا، نظرسنجی، گفت‌وگوهایِ عمیق، نشست‌های علمی، مشاهدهٔ میدانی و... می‌توان بخشی از تأثیر آثار سینمایی و میزان مشارکت در رسانه‌های اجتماعی را محاسبه و تحلیل کرد. به بیان دیگر، پیوند میان آفرینش هنری و پژوهش علمی، یک اثر سینمایی را به ابزاری کارآمد برای دگرگونی اجتماعی تبدیل می‌کند.

نیکوکاری؛ کنشی فراتر از کمک مالی

نیکوکاری فقط محدود به کمک مالی نیست و شامل هرگونه تعهدِ اجتماعیِ داوطلبانه و اثرگذاری فرهنگی می‌شود که به بازاندیشی نقش فرد و جامعه در ارتقای خیر عمومی بینجامد. سالواتوره آلیمئو در مقاله‌ای با عنوان «چیستی نیکوکاری»، مفهوم نیکوکاری را به‌عنوان عملی انسانی و فرهنگی تعریف می‌کند. از دیدگاه او، نیکوکاری می‌تواند فراتر از کمک‌های مالی، شامل صرف وقت، انرژی و مشارکت اجتماعی در بهبود کیفیت زندگی دیگران باشد.

سینما و فرهنگ مدنی؛ مرور گذشته‌ای الهام‌بخش

سینما به شبکه‌های اجتماعی جهت می‌دهد و مشارکت‌های محلی را پررنگ‌تر می‌کند. بنابراین، تحلیل‌های تاریخی نباید آن را صرفاً به‌عنوان کالا یا سرگرمی در نظر بگیرند و نقش سینما را در زندگی مدنی و خیرخواهانه جامعه مورد غفلت قرار دهند.

کانر ریورز اسکات در مقاله‌ٔ «فرهنگ مدنی در سینما» اذعان می‌کند رفتن به سینما در بریتانیا در دوران بین دو جنگ جهانی صرفاً فعالیتی تفریحی نبود و بخشی از زندگی مدنی و مشارکت در فضای همگانی جامعه به‌شمار می‌آمد. اسکات معتقد است برخلاف دیدگاه مسلط که سینما را جدا از کنش‌های اجتماعی می‌بیند، در آن سال‌ها سینماها در برخی شهرهای بریتانیا در فعالیت‌های خیرخواهانه، آیین‌های مدنی نقش داشتند و مشارکت عمومی را در سطح چشمگیری افزایش دادند.

در آن زمان، حضور مردم در سینما هم‌زمان مصرف‌کنندگی فرهنگی و شهروندی فعال را ممکن می‌کرد. به‌این‌ترتیب، افراد هم به تماشای فیلم می‌نشستند، هم در کارهای خیر و فعالیت‌های مدنی شرکت می‌کردند.

همچنین، سازمان‌های غیرانتفاعی علاوه‌بر آگاهی‌بخشی، از مستندها به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای پیشبرد اهداف اجتماعی بهره می‌برند. حتی در برخی موارد، نمایش یک مستند به ائتلاف کارگران یا فعالیت‌های نمادین علیه نژادپرستی کمک کرده است. با این‌گونه آثار است که می‌توان تاریخ فراموش‌شده را زنده کرد.

استراتژی‌های سازمان‌ها در بهره‌برداری از سینما

دیوید وایتمن سه روش استراتژیک را برای بهره‌برداری سازمان‌ها از آثار مستند معرفی می‌کند:

۱. میزبانی نمایش‌های عمومی

۲. همکاری در تولید و توزیع فیلم

۳. هدف‌گیری نمایش‌ها برای گروه‌های خاص و تصمیم‌گیرندگان

او در مقاله‌ٔ «تأثیر فیلم» توضیح می‌دهد مستندهای مسئله‌محور هنگامی می‌توانند ابزار مؤثر تغییر اجتماعی باشند تا سازمان‌ها به‌طور هدفمند از ظرفیت آن‌ها برای گردهمایی، آموزش و تأثیرگذاری مستقیم بر نهادهای قدرت استفاده کنند.

سینمای نیکوکاری و عدالت اجتماعی

فیلم‌هایی که با هدف تأثیر اجتماعی ساخته می‌شوند، گاهی با منطق مصرف‌گرایی سازگارتراند و بدون تغییر ریشه‌ای مشکلات، پیام‌های سطحی ارائه می‌دهند؛ درحالی‌که عدالت اجتماعی و توزیع منابع فقط به‌صورت هم‌زمان است که به تأثیر اجتماعی واقعی می‌انجامد.

شری بی. اورتنر در مقاله‌ٔ «تأثیر اجتماعی بدون عدالت اجتماعی» به نقد محدودیت‌های سینمای نیکوکاری در بستر اقتصادی و سیاسی می‌پردازد. اورتنر نشان می‌دهد تلاش‌ها برای ایجاد تأثیر اجتماعی در بسیاری موارد تحت تأثیر ساختارهای نئولیبرال قرار می‌گیرد و ممکن است نابرابری‌ها را بازتولید کند.

سینما؛ پلی به جامعه‌ای بهتر

درنهایت، هنر هفتم، از گذشته تاریخی سینما گرفته تا مستندهای معاصر، فراتر از سرگرمی، ابزاری قدرتمند برای نیکوکاری و توسعهٔ فرهنگی-اجتماعی است. این میان، سینمای نیکوکاری با پیوند میان هنر، آموزش و کنش اجتماعی، مدلی تازه برای رسانه‌ای‌کردن مسئولیت اجتماعی ارائه می‌دهد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند فیلم‌ها می‌توانند هم‌زمان آگاهی‌بخش و ترغیب‌کننده باشند، به‌شرط آن‌که با برنامه‌ریزی دقیق، همکاری سازمان‌های غیرانتفاعی و توجه به عدالت اجتماعی ساخته شوند.

منابع:

Scott, C. R. (2022). Civic culture at the cinema: Local public life and community engagement in Britain between the wars. Taylor & Francis Online. https://www.tandfonline.com

Center for Media and Social Impact. (2022). CMS Impact / Hollywood Health & Society Report: Assessing the social impact of issues-focused documentaries. Center for Media and Social Impact. https://www.cmsimpact.org

Wightman, D. (2022). Reel impact: How nonprofit organizations leverage social issue documentaries for public engagement. Stanford Social Innovation Review. https://www.ssir.org

Ortner, S. B. (2017). Social impact without social justice: Film and politics in the neoliberal constellation. AnthroSource Online Library. https://www.anthrosource.onlinelibrary.wiley.com

Alaimo, S. (2013). What is philanthropy? Docufilm. JSTOR. https://www.jstor.org