دعا برای تعجیل فرج از مصادیق نیکوکاری است

دعا برای تعجیل در فرج امام زمان (عج)، در فرهنگ انتظار شیعی، فراتر از یک عمل عبادی فردی است و می‌توان آن را کنشی نیکوکارانه با کارکرد اجتماعی دانست؛ کنشی که امید به گشایش، عدالت و خیر عمومی را در حیات فردی و جمعی مؤمنان تقویت می‌کند.

کد خبر: ۴۸۵۷

تاریخ: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۳:۱۲

مهدویت و اعتقاد به ظهور منجی عالم، یکی از عقاید بنیادین مذهب تشیع است که بازتاب آن را می‌توان در امور عبادی، فردی و اجتماعی شیعیان مشاهده کرد. این اعتقاد، صرفاً یک باور نظری یا تاریخی نیست، بلکه عنصری زنده و اثرگذار در زیست دینی شیعه به‌شمار می‌آید و در طول تاریخ، در قالب‌های گوناگونِ اعتقادی، اخلاقی و رفتاری بروز یافته است.

در همین راستا، در این مذهب، فرهنگی عمیق تحت عنوان «فرهنگ انتظار» شکل گرفته و رشد و نمو یافته است که امور فردی و جمعی منتظران ظهور حضرت حجت (عج) جهت‌دهی کرده و این امور را با مبنای اعتقادی مهدویت تنظیم می‌کند. فرهنگ انتظار، تنها به معنا چشم‌به‌راه‌بودن منفعلانه نیست، بلکه مجموعه‌ای از نگرش‌ها، مسئولیت‌ها و کنش‌های فردی و اجتماعی را در برمی‌گیرد که منتظران را به نوعی آمادگی دائمی، اصلاح فردی و دغدغه‌مندی نسبت به وضعیت جامعه انسانی فرامی‌خواند.

از جمله امور مورد سفارش در مورد منتظران، که به کرّات مورد تأکید واقع شده، دعا و نیایش برای فرج و تعجیل در ظهور آن حضرت است؛ در توقیع منتسب به امام زمان (عج) خطاب به اسحاق بن یعقوب، از قول آن حضرت چنین نقل شده است: «اَکْثِرُوا الدُّعاءَ بِتَعْجیلِ الْفَرَجِ، فاِنَّ ذلِکَ فَرَجُکُمْ»، (برای تعجیل در فرج [و ظهور] بسیار دعا کنید، زیرا به‌راستی فرج و گشایش شما در آن است). (۱)

چنان‌که ذکر شد، بنا بر این روایت و دیگر روایات هم‌مضمون، دعا برای فرج یکی از وظایف مورد سفارش ویژه‌ منتظران به‌شمار می‌آید؛ وظیفه‌ای که اگرچه در ظاهر، عملی عبادی و مرتبط با مسئله ظهور است، اما آثار آن منحصر به این ساحت نمی‌شود. تصریح روایت به این‌که «فرج شما در آن است»، به‌روشنی نشان می‌دهد که این دعا دارای آثار و پیامدهایی در حیات فردی منتظر نیز هست و می‌تواند منشأ گشایش در مسائل و تنگناهای زندگی شخصی او تلقی شود.

با عنایت به آن‌چه گفته شد، می‌توان فراتر از بعد فردی به مسئله نگاه کرده ادعا کرد که دعا برای فرج، نه‌تنها موجب گشایش در مسائل فردی خواهد شد، بلکه دامنه‌ این گشایش را می‌توان به مسائل اجتماعی نیز گسترش داد. به‌ویژه آن‌که تعبیر «فرجکم» در روایت، واجد اطلاق و شمول است و به‌راحتی می‌تواند ناظر به گشایش جمعی و اجتماعی نیز باشد، نه صرفاً حل مشکلات فردی دعا‌کننده. از این منظر، دعا برای فرج، کنشی است که نفع آن از دایره‌ فرد فراتر رفته و به حیات اجتماعی مؤمنان گره می‌خورد.

با نگاهی متفاوت‌تر به ادعای فوق و با توجه به معنای گسترده‌ی احسان و نیکوکاری ـ که شامل هر نوع نیکی در حق خود و دیگری می‌شود ـ می‌توان گفت دعا برای تعجیل در فرج، از آن جهت که دارای اثر گشایش در امور عادی انسان‌ها و بهبود وضعیت عمومی جامعه است، نوعی نیکوکاری محسوب می‌گردد. این دعا، دست‌کم در سطح نیت و جهت‌گیری، متضمن خیرخواهی نسبت به دیگران و اهتمام به رفع گرفتاری‌ها و تنگناهای جمعی است و از همین رو می‌توان آن را در زمره‌ اعمال نیک قرار داد.

افزون بر این، دعا برای فرج، صرفاً معطوف به حل مشکلات موجود نیست، بلکه افقی فراتر را نیز دنبال می‌کند. این دعا، در نهایت، ناظر به تحقق ظهور حضرت ولی عصر (عج) و استقرار جهانی مبتنی بر عدل، خیر و نیکی است؛ جهانی که در روایات، از آن به‌عنوان دوران رفع ظلم، گشایش امور و شکوفایی ظرفیت‌های انسانی یاد شده است. تحقق چنین وضعیتی، نه‌تنها مصداق بارز خیر است، بلکه می‌توان آن را بزرگ‌ترین خیر برای ابناء بشر دانست.

بر این اساس، می‌توان گفت دعا برای تعجیل فرج امام زمان (عج)، افزون بر آن‌که جلوه‌ای از ارتباط عبادی منتظر با ولیّ خویش است، بازتاب‌دهنده‌ نوعی نگرش اخلاقی و اجتماعی نیز هست که در آن، خیر فردی از خیر جمعی جدا انگاشته نمی‌شود. این دعا، هم‌زمان بیانگر امید به آینده‌ای عادلانه، دغدغه‌مندی نسبت به رنج‌های انسانی و مشارکت معنوی در تحقق خیر عمومی است. از همین رو، می‌توان دعا برای فرج را نه‌تنها در زمره‌ اعمال مستحب عبادی، بلکه در شمار نیکوکاری‌هایی دانست که افق آن فراتر از فرد رفته و به گشایش و سعادت جامعه انسانی نظر دارد.

منابع:

صدوق، محمد بن علی(۱۳۹۵ق).

کمال‌الدین و تمام‌النعمه. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ج۱، ص۴۸۵.

یادداشت از سیداحمد گلزی

پژوهشگر دکتری فقه و حقوق دانشگاه تهران