زمینه‌های روانی و اجتماعی نیکوکاری در کتاب «نوع‌دوستی و یاری‌رسانی»

آیا کمک کردن به دیگران ریشه در اخلاق دارد یا غریزه؟ آیا همیشه از روی دل می‌بخشیم، یا گاهی از سر ترس و عادت؟ کتاب «نوع‌دوستی و یاری‌رسانی» به قلم «حمید آتش‌پور»، «احسان کاظمی» و «آناهیتا کاوه»، اثری علمی و تأمل‌برانگیز است که در سال ۱۴۰۰ به همت نشر قطره منتشر شد.

کد خبر: ۳۶۶۸

تاریخ: ۱۸ تير ۱۴۰۴ - ۱۸:۱۲

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در این دنیای پرتنش و جدال، جایی که خودخواهی روابط انسانی را سست کرده، «نوع‌دوستی» مانند نسیمی نرم در روز‌های سخت است که به ما یادآوری می‌کند که زندگی فقط برای خودمان نیست، بلکه در پیوند و مهربانی با دیگران است که معنی و ارزش واقعی‌اش را پیدا می‌کند.

کتاب «نوع‌دوستی و یاری‌رسانی» به قلم «حمید آتش‌پور»، «احسان کاظمی» و «آناهیتا کاوه»، اثری علمی و تأمل‌برانگیز است که در سال ۱۴۰۰ به همت نشر قطره منتشر شده است.

این کتاب با نگرشی میان‌رشته‌ای، ریشه‌های روان‌شناختی، اجتماعی، زیستی و فرهنگی رفتار‌های کمک‌رسانانه را بررسی می‌کند و می‌کوشد تا چهرۀ پیچیده و چندلایۀ نوع‌دوستی را از پسِ لایه‌های ناپیدای ذهن و اجتماع، نمایان سازد. این کتاب به این پرسش بنیادین پاسخ می‌دهد: چرا انسان به دیگری کمک می‌کند؟

خلاصه‌ای از کتاب «نوع‌دوستی و یاری‌رسانی»

این کتاب در پنج فصل تدوین شده و موضوعات زیر را بررسی می‌کند:

۱. تبیین روان‌شناختی نوع‌دوستی

۲. چرایی کمک به دیگران (با بررسی عوامل ژنتیکی، هیجانی، انگیزشی و سه رویکرد تصمیم‌گیری، یادگیری و جامعه‌شناسی زیستی)

۳. بررسی این‌که چرا مردم به برخی از افراد بیش‌تر کمک می‌کنند (عواملی مانند جذابیت، شباهت، آشنایی و …).

۴. نقش موقعیت‌ها، الگوها، هنجار‌ها و پاداش‌ها

۵. واکنش افراد نسبت به دریافت کمک

کتاب «نوع‌دوستی و یاری‌رسانی» تلاشی عالمانه برای واکاوی رفتار‌های والای انسان‌هاست. رفتار‌هایی مانند: از خودگذشتگی، همدلی و یاری به دیگران. این اثر با نگاهی میان‌رشته‌ای، مفاهیم نوع‌دوستی، فداکاری، کمک‌خواهی و رفتار‌های کمک‌رسانانه را از منظر روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، زیست‌شناسی اجتماعی و اخلاقی بررسی می‌کند و می‌کوشد تا خواننده را در درک ریشه‌ها، انگیزه‌ها و پیامد‌های این گونه رفتارها، به تأملی ژرف و بنیادین فراخواند.

فصل اول: مفهوم و ابعاد نوع‌دوستی

نویسندگان در آغاز، مفهومی روشن و تحلیلی از نوع‌دوستی ارائه می‌دهند. نوع‌دوستی به‌مثابه رفتاری تعریف می‌شود که هدف آن سودرسانی به دیگری است، بی‌آن‌که فرد یاری‌رسان، انتظار پاداشی بیرونی یا سودی شخصی داشته باشد. در این فصل، تمایز میان مفاهیمی، چون همدلی، دلسوزی، ترحم، فداکاری و ایثار با نوع‌دوستی بررسی می‌شود.

فصل دوم: نگاهی بنیادین به این‌که چرا کمک می‌کنیم؟

در این فصل، مولفان عوامل گوناگون را در شکل‌گیری رفتار‌های نوع‌دوستانه ارزیابی می‌کنند. رویکرد‌های متفاوتی در توضیح این رفتار‌ها ارائه می‌شود:

رویکرد زیست‌شناختی، بر وراثت و سازوکار‌های ژنتیکی تاکید دارد و نوع‌دوستی را به عنوان رفتاری تکاملی در حفظ خویشاوندان تبیین می‌کند.

رویکرد روان‌شناسی تکاملی، نوع‌دوستی را در چارچوب بقای گروه، همیاری درون‌قومی و انتخاب طبیعی تحلیل می‌کند.

رویکرد یادگیری اجتماعی، بر یادگیری مشاهده‌ای، الگوبرداری از والدین و پاداش‌های اجتماعی تأکید دارد.

رویکرد هیجانی، نقش احساس همدلی در برانگیختن کمک به دیگران را برجسته می‌سازد.

رویکرد شناختی_تصمیم‌گیری، به نقش فرآیند‌های ارزیابی عقلانی، سنجش هزینه و فایده و ادراک مسئولیت اشاره می‌کند.

این فصل به‌ویژه تأکید دارد که رفتار نوع‌دوستانه، محصول تلفیقی از انگیزه‌های درونی و برونی، آموخته‌ها، هیجان‌ها و هنجار‌های اجتماعی است.

فصل سوم: چرا به برخی بیشتر کمک می‌کنیم؟

نویسندگان در این بخش، به مطالعۀ عواملی می‌پردازند که در تعیین جهت‌گیری رفتار نوع‌دوستانه نقش دارند. یافته‌ها حاکی از آن است که افراد به کسانی که با آنان شباهت دارند (در قومیت، مذهب، ظاهر یا ارزش‌ها) بیشتر کمک می‌کنند. جذابیت ظاهری، گاه به شکلی ناهشیار در جلب کمک دیگران نقش دارد. آشنایی و نزدیکی، احتمال دریافت کمک را افزایش می‌دهد. ارزش‌گذاری اخلاقی و درک سزاواری فرد کمک‌گیرنده نیز در این میان مؤثرند.

در این فصل، به بررسی تأثیر باور‌های فرهنگی، کلیشه‌ها، تعصبات و پیش‌داوری‌ها در کمک کردن یا نکردن به دیگران پرداخته می‌شود؛ امری که نشان می‌دهد نوع‌دوستی، گرچه اصیل و شریف است، اما همواره خالص و بی‌طرف نیست.

فصل چهارم: چه وقت مردم به همدیگر کمک می‌کنند؟

در این بخش، نویسندگان به زمینه‌ها و موقعیت‌های اجتماعی رفتار نوع‌دوستانه توجه می‌کنند. برخی از این نکات عبارت‌اند از:

۱. حضور دیگران (اثر تماشاچی). هرچه تعداد افراد حاضر در صحنۀ نیاز به کمک بیشتر باشد، احتمال مداخلۀ فرد کاهش می‌یابد (پدیدۀ پخش مسئولیت).

۲. هنجار‌های اجتماعی، مانند هنجار «تلقی متقابل» (اگر به من کمک کردند، من هم باید کمک کنم) یا هنجار «عدالت» (فقط شایستگان را باید یاری کرد)، نقش مهمی در برانگیختن یا مهار رفتار نوع‌دوستانه دارند.

۳. پاداش‌ها و تنبیه‌های اجتماعی نیز در شکل‌گیری رفتار کمک‌رسانانه بی‌تأثیر نیستند. این فصل تلاشی است برای نشان دادن این‌که کنش‌های فردی، هرچند به ظاهر اخلاقی یا درونی باشند، همواره در دل ساختار‌های فرهنگی و اجتماعی شکل می‌گیرند.

فصل پنجم: تردید در طلب کمک

آخرین فصل کتاب به موضوعی مغفول، اما اساسی یعنی فرآیند دریافت کمک می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که کمک خواستن، خود رفتاری پیچیده است که با خودپندارۀ فرد، عزت‌نفس و نگرانی از قضاوت دیگران درآمیخته است. گاه فرد از کمک گرفتن پرهیز می‌کند؛ چرا که آن را نشانۀ ضعف یا وابستگی می‌پندارد.

همچنین به این نکته پرداخته می‌شود که برخی کمک‌ها، به‌جای توانمندسازی، حس تحقیر یا وابستگی در فرد ایجاد می‌کنند و در نتیجه، تأثیری منفی بر رشد روانی او می‌گذارند.

چرا باید این کتاب را بخوانید؟
‌
می‌خواهید بفهمید چرا برخی بیشتر از دیگران کمک می‌کنند؟ این کتاب به شما نشان می‌دهد که پشت یک لبخند یا یک دست یاری‌رسان، چه سازوکار‌های روانی، زیستی و فرهنگی نهفته است. می‌خواهید کمک کردن را درست و آگاهانه یاد بگیرید؟ نویسندگان این کتاب به شما کمک می‌کنند که بین کمک واقعی و کمک‌های آسیب‌زا تمایز بگذارید. در روابط فردی یا اجتماعی‌تان سردرگم‌اید؟ این کتاب راهی‌ست برای شناخت بهتر خودتان و دیگران.

چرا کمک می‌کنید؟ چرا کمک نمی‌گیرید؟ چرا از کمک گرفتن خجالت می‌کشید؟ پاسخ این پرسش‌ها را در این کتاب خواهید یافت.

دانشجوی روان‌شناسی، جامعه‌شناسی یا علاقه‌مند به توسعه فردی هستید؟ محتوای این کتاب بر پایۀ پژوهش‌های معتبر و نظریه‌های علمی بنا شده و می‌تواند ابزار تحلیل و منبع الهام برای پروژه‌های علمی یا حرفه‌ای‌تان باشد.

سخن پایانی

این کتاب، صرفاً دربارۀ مهربانی و کمک کردن نیست؛ بلکه شما را به سفری عمیق در لایه‌های پنهان روان انسان، مناسبات اجتماعی، انگیزه‌های ناخودآگاه و حتی تصمیم‌گیری‌های لحظه‌ای می‌برد.

در جهانی که زخم‌های بسیاری دارد، دانستن شیوۀ درستِ مرهم گذاشتن، خود فضیلت است. کتاب نوع‌دوستی و یاری‌رسانی شما را «آگاهانه» مهربان‌تر می‌کند؛ و این تمایز، تمام ماجراست.

یادداشت از عاطفه جعفریان